Trung Quốc với khát vọng đưa văn hóa Quan Công vươn tầm thế giới

Quan Công là một trong những nhân vật lịch sử của Trung Quốc được biết đến nhiều ở khu vực Đông Á, thậm chí được lập điện thờ với xưng danh thánh đế ở những nơi có nhiều người Hoa. Với những người yêu thích “Tam Quốc diễn nghĩa” - một trong “Tứ đại danh tác” của Trung Quốc, hình tượng Quan Công và những câu chuyện gắn với tên tuổi của ông như kết nghĩa vườn đào, qua năm ải chém sáu tướng, tha Tào Tháo ở Hoa Dung Đạo, cạo xương chữa vết thương hay thất thủ ở Kinh Châu, lẫm liệt ở Mạch Thành..., hẳn rất đỗi quen thuộc.

Quan Công sinh năm 160, mất năm 220, là người huyện Giải, quận Hà Đông (nay là Giải Châu, quận Diêm Hồ, thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây). Ông là một nhân vật hiếm hoi trong lịch sử Trung Hoa được cả Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo cùng kính ngưỡng. Nho giáo tôn vinh ông là “Võ Thánh” hay “Quan Phu Tử”, đặt ông ngang hàng với Khổng Tử như một trong “Văn Võ Nhị Thánh"; Phật giáo tôn kính ông là “Già Lam Bồ Tát” hay “Hộ Quốc Minh Vương Phật”, xem ông như vị thần hộ trì chốn thiền môn; còn Đạo giáo lại tôn sùng ông là “Quan Đế” hay “Tam Giới Phục Ma Đại Đế”, trao cho ông trọng trách thần thánh là trấn áp cái ác và hàng phục yêu ma.

Nói đến Quan Công, ông Quan Tân Cương, đích tôn đời thứ 68 của ông, cho biết Quan Công đã từ một người thường trở thành hầu tước, rồi đến Vương, Đế, bậc thánh hiền và cuối cùng là một vị thần: “Trong suốt chiều dài lịch sử, đã có 16 vị hoàng đế ban tước hiệu cho Quan Công trong 23 dịp khác nhau. Văn hóa tôn vinh Quan Công - với các phẩm hạnh như trung thành với đất nước, nghĩa khí trong đối nhân, nhân từ trong hành xử và dũng cảm nơi sa trường - đã đáp ứng nhu cầu chính trị của các triều đại khác nhau. Việc triều đình tôn sùng Quan Công xuất phát từ yêu cầu về sự thống nhất quốc gia và công cuộc cai trị đất nước. Trong khi đó, lòng sùng kính của người dân dành cho Quan Công chủ yếu bắt nguồn từ mong cầu an bình và thịnh vượng”.

Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ của Trung Quốc, có ít nhất 30.000 đền thờ Quan Đế và điện thờ Quan Công tại 168 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Chỉ riêng tại Vận Thành, đã có khoảng 200 ngôi đền được công nhận là di tích văn hóa được bảo tồn. Tuy nhiên, theo ông Phó Văn Nguyên, Giám đốc Viện Bảo tồn Di sản Văn hóa Miếu Quan Đế Giải Châu, tỉnh Phúc Kiến mới là nơi có mật độ đền cao nhất, với một số ngôi làng sở hữu tới 4-5 ngôi đền.

Miếu Quan Đế ở Giải Châu - quê hương ông, là ngôi đền thờ Quan Công lâu đời nhất, quy mô lớn nhất, cấp bậc cao nhất và được bảo tồn nguyên vẹn nhất tại Trung Quốc. Nơi đây được mệnh danh là “Tổ miếu Quan Công”. Đền thờ này cùng với Thánh tượng Quan Đế, đúc bằng đồng thau, nằm trong Khu thắng cảnh du lịch văn hóa Quê hương Quan Công tại Vận Thành. Đây là bức tượng Quan Vũ cao nhất và lớn nhất thế giới hiện nay.

Năm 2008, “tín ngưỡng và phong tục thờ cúng Quan Vũ” gắn liền với khu danh thắng này đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của Trung Quốc.

Trước đó, từ năm 1990 đến nay, Vận Thành đã tổ chức 37 lần Lễ hội Văn hóa và Du lịch Quan Công. Các tổ chức và đền miếu liên quan đến Quan Công ở Trung Quốc đại lục, Hồng Kông, Ma Cao, Đài Loan cùng nhiều quốc gia Đông Nam Á, như Singapore, Malaysia, Thái Lan... đã gửi phướn và cử đại biểu tham dự.

Không chỉ tổ chức các hoạt động tế lễ, triển lãm, hội thảo, biểu diễn truyền thống, Lớp học về văn hóa Quan Công giữa hai bờ eo biển Đài Loan, Triển lãm lưu động Nghệ thuật số Văn hóa Quan Công đã lần đầu tiên được tổ chức trong khuôn khổ lễ hội. Các sản phẩm văn hóa đa dạng về Quan Công cũng được khuyến khích sáng tạo, nhằm đưa hình tượng Quan Vũ vượt ra khỏi khuôn khổ của những bức tượng thờ trong đền miếu và trở nên sống động, gần gũi trong đời thường, nhằm biến văn hóa Quan Công trở thành tài sản trí tuệ văn hóa (IP) của địa phương.

Hình tượng và văn hóa Quan Công cũng bước đầu được giới thiệu đến du học sinh tại các trường đại học ở Sơn Tây, qua hoạt động ngoại khóa tìm hiểu về nghệ thuật bích họa Sơn Tây có từ thời Đông Hán (năm 25 - 220). Đây là một trong những hình thức hội họa sơ khai nhất của Trung Quốc.

Giảng viên Quách Tuyền của Đại học Sơn Tây cho biết: “Một nét đặc biệt độc đáo của bức chân dung này là trong số tất cả các hình tượng ‘Quan Vũ mặt đỏ’ được tìm thấy tại Sơn Tây, đây là bức duy nhất có khuôn mặt màu trắng. Vì đây là hình ảnh khác biệt nhất trong các tác phẩm mang chủ đề Quan Công, nên chúng tôi muốn mang đến cho các bạn lưu học sinh trải nghiệm tô vẽ tranh Quan Công mặt trắng”.

Bên cạnh đó, Trung Quốc còn xây dựng một mô hình lớn AI về văn hóa Quan Công. Mô hình này tích hợp dữ liệu từ hơn 30.000 đền thờ Quan Đế trên toàn thế giới, hàng triệu tài liệu lịch sử cùng hàng nghìn mẫu kiến ​​trúc, nhằm tạo ra một kho lưu trữ kỹ thuật số mở phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục và bảo tồn văn hóa Quan Công.

Ông Trương Trác Châu, ủy viên Hội đồng Hiệp hội Nghiên cứu Văn hóa Quan Công tỉnh Sơn Tây, người chủ trì việc phát triển mô hình này, từng cho biết: “Thông qua việc tận dụng các nguồn lực toàn cầu, chúng tôi hy vọng sẽ xây dựng được một thương hiệu văn hóa mang tinh thần cởi mở, hợp tác và chia sẻ. Mục tiêu của chúng tôi là nâng tầm văn hóa Quan Công từ một biểu tượng vùng miền trở thành biểu tượng văn hóa có tầm ảnh hưởng toàn cầu”.

Phát biểu tại lễ khai mạc Lễ hội Văn hóa và Du lịch Quan Công lần thứ 37 mới đây, ông Trữ Tường Hảo, Bí thư Thành ủy Vận Thành, đã nhấn mạnh sự cần thiết của việc tận dụng lễ hội này tiếp tục tăng cường công tác bảo tồn, khai thác sử dụng linh hoạt và quảng bá di sản văn hóa Quan Công, nhằm đưa văn hóa này ra thế giới, hướng tới mục tiêu xây dựng thương hiệu văn hóa đặc sắc có tầm ảnh hưởng quốc gia và sức lan tỏa toàn cầu.

Tính xác thực của di sản: Chìa khóa là ký ức cộng đồng và sức sống nội sinh

VOV.VN - Di sản văn hóa không phải là những hiện vật hay phế tích bị “đóng băng” trong quá khứ, mà là một thực thể sống động, không ngừng chuyển động cùng đời sống con người. Để di sản không rơi vào “tĩnh lặng”, việc nhận diện đúng tính xác thực, trọng vai trò chủ thể của cộng đồng chính là chìa khóa bảo tồn bền vững.