Bảo vệ môi trường là nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới

Đổi mới tư duy, chuyển từ xử lý ô nhiễm sang chủ động phòng ngừa

Sau hơn 5 năm triển khai Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, công tác bảo vệ môi trường ở Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực, từng bước chuyển biến cả về tư duy, thể chế và tổ chức thực hiện. Luật tạo nền tảng quan trọng cho việc hiện đại hóa phương thức quản lý môi trường, thúc đẩy chuyển đổi xanh và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế về phát triển bền vững.

Một trong những chuyển biến đáng chú ý là tư duy quản lý môi trường đang dịch chuyển từ bị động ứng phó, xử lý ô nhiễm sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát nguồn gây tác động ngay từ đầu. Công tác quản lý chất thải, kiểm soát ô nhiễm và bảo tồn thiên nhiên được tăng cường; tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt từng bước được nâng lên; diện tích các khu bảo tồn thiên nhiên tiếp tục mở rộng.

Ở nhiều địa phương, doanh nghiệp đã chủ động triển khai mô hình tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và năng lượng. Những chuyển động này cho thấy bảo vệ môi trường ngày càng được nhìn nhận không chỉ là trách nhiệm tuân thủ pháp luật mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng sống và tạo dựng lợi thế cạnh tranh. Tuy nhiên, những kết quả đạt được chưa đồng nghĩa với việc các thách thức môi trường đã được giải quyết căn bản. Chất lượng không khí tại các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, vẫn chậm được cải thiện. Ô nhiễm tại các lưu vực sông, làng nghề và tình trạng chất thải nhựa tiếp tục đặt ra nhiều vấn đề. Suy thoái hệ sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học, hạn chế về hạ tầng xử lý chất thải và sự thiếu đồng bộ của hệ thống dữ liệu môi trường cũng là những điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Đáng chú ý, chuyển đổi xanh vẫn diễn ra chưa đồng đều; lối sống xanh, tiêu dùng xanh chưa trở thành lựa chọn phổ biến. Một số quy định chưa theo kịp thực tiễn, việc tổ chức thực hiện còn hạn chế, trong khi nguồn lực dành cho bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.

Thực tế đó đòi hỏi phải nhìn nhận công tác bảo vệ môi trường với tư duy mới: không thể chờ ô nhiễm xảy ra rồi mới xử lý, mà phải kiểm soát rủi ro từ quá trình quy hoạch, đầu tư, sản xuất và tiêu dùng. Phòng ngừa hiệu quả không chỉ giảm thiểu thiệt hại về môi trường mà còn tiết kiệm chi phí xã hội, bảo vệ sức khỏe Nhân dân và hạn chế những hệ lụy lâu dài đối với nền kinh tế.

Cơ hội chuyển đổi xanh gắn với yêu cầu phát triển mới

Trong bối cảnh quốc tế và trong nước có nhiều thay đổi sâu sắc, công tác bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu đang đứng trước những cơ hội lớn, đồng thời phải đối mặt với áp lực ngày càng gia tăng.

Sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Chính phủ, cùng quyết tâm chính trị của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của doanh nghiệp, người dân là nền tảng quan trọng để thúc đẩy các nhiệm vụ bảo vệ môi trường. Cùng với đó, xu hướng chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và đổi mới mô hình quản trị mở ra cơ hội xây dựng nền quản trị môi trường hiện đại, minh bạch, hiệu quả dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia càng cho thấy vai trò của công nghệ trong nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh. Đối với lĩnh vực môi trường, đây là cơ sở quan trọng để thúc đẩy quan trắc thông minh, phân tích dữ liệu, cảnh báo sớm rủi ro và nâng cao chất lượng hoạch định chính sách.

Việc tham gia sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu và thực hiện các cam kết quốc tế về môi trường, khí hậu cũng tạo động lực phát triển các ngành kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế carbon thấp. Doanh nghiệp chủ động đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả sẽ có thêm cơ hội nâng cao uy tín, đáp ứng yêu cầu thị trường và tăng sức cạnh tranh.

Dẫu vậy, mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao cũng có thể làm gia tăng áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, nhu cầu năng lượng, lượng chất thải và phát thải khí nhà kính. Trong khi đó, nguồn lực đầu tư cho xử lý ô nhiễm, phục hồi hệ sinh thái, phát triển hạ tầng môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và chuyển đổi năng lượng vẫn còn hạn chế.

Tác động của thiên tai cực đoan, nước biển dâng, suy giảm chất lượng hệ sinh thái và áp lực sử dụng đất, nước, năng lượng đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống Nhân dân và phát triển kinh tế - xã hội. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, bảo đảm phát triển hôm nay không làm tổn hại đến cơ hội phát triển của các thế hệ mai sau.

Đột phá thể chế, hiện đại hóa quản trị môi trường

Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hoàn thiện thể chế tiếp tục là nhiệm vụ trọng tâm nhằm tạo chuyển biến căn bản trong công tác bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Bộ đang tham mưu tổng kết Nghị quyết số 24-NQ/TW và xây dựng nghị quyết mới của Ban Chấp hành Trung ương về bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu. Quá trình này có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá toàn diện thực tiễn, xác định những vấn đề mới phát sinh và đề xuất các chủ trương, quyết sách phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Song song với đó, việc rà soát, sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường nhằm khắc phục những bất cập trong thực tiễn, nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước là yêu cầu cần thiết. Định hướng đổi mới cần gắn với việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm phù hợp với từng nhóm đối tượng, tăng cường giám sát dựa trên rủi ro và dữ liệu, đồng thời bảo đảm trách nhiệm giải trình, kỷ cương pháp luật và hiệu quả thực thi.

Thể chế chỉ phát huy hiệu quả khi được cụ thể hóa thành hành động rõ ràng, có phân công trách nhiệm và cơ chế giám sát. Bởi vậy, cần tiếp tục phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương để xử lý những điểm nóng ô nhiễm môi trường, trong đó có ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn và ô nhiễm nước tại các lưu vực sông. Kết quả phải được đánh giá bằng sự cải thiện thực tế của chất lượng môi trường sống, thay vì chỉ dừng ở kế hoạch hoặc báo cáo hành chính.

Một nhiệm vụ có tính nền tảng khác là xây dựng hệ thống dữ liệu môi trường thống nhất, đồng bộ, tích hợp và liên thông từ trung ương đến địa phương. Khi dữ liệu quan trắc, nguồn thải, chất lượng môi trường và thông tin quản lý được kết nối, cơ quan chức năng có thể nhận diện chính xác hơn các nguy cơ, đưa ra quyết định kịp thời và nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát.

Đồng thời, việc công khai thông tin môi trường phù hợp với quy định pháp luật sẽ giúp người dân và doanh nghiệp tiếp cận dữ liệu, tăng cường giám sát xã hội và thúc đẩy trách nhiệm của các chủ thể phát sinh ô nhiễm. Quản trị môi trường dựa trên dữ liệu không đơn thuần là ứng dụng công nghệ, mà còn là bước chuyển về phương thức điều hành, hướng tới tính minh bạch, chủ động và dựa trên bằng chứng khoa học.

Để quá trình này đạt hiệu quả, nguồn nhân lực chất lượng cao giữ vai trò then chốt. Đội ngũ cán bộ môi trường cần được đào tạo, bồi dưỡng để làm chủ công nghệ mới, khai thác dữ liệu lớn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích thông tin phục vụ quản lý. Mở rộng hợp tác trong nước và quốc tế cũng là giải pháp quan trọng nhằm tiếp cận kinh nghiệm, công nghệ tiên tiến và các nguồn lực phục vụ chuyển đổi xanh.

Phát huy sức mạnh toàn xã hội vì một Việt Nam xanh, thịnh vượng

Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, gắn trực tiếp với sức khỏe và chất lượng đời sống Nhân dân. Vì thế, đây không thể là trách nhiệm riêng của cơ quan quản lý nhà nước mà cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và từng người dân.

Các cấp chính quyền cần đưa mục tiêu môi trường vào quy hoạch và quyết định phát triển, tăng cường kiểm soát nguồn thải, đầu tư hạ tầng xử lý chất thải và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện. Doanh nghiệp cần coi tuân thủ pháp luật môi trường, đổi mới công nghệ và sử dụng hiệu quả tài nguyên là một phần của năng lực cạnh tranh dài hạn. Người dân cần từng bước hình thành thói quen tiêu dùng xanh, tiết kiệm năng lượng, giảm chất thải và tham gia giám sát việc thực hiện các quy định bảo vệ môi trường.

Cùng với trách nhiệm, cần có cơ chế huy động và phân bổ nguồn lực phù hợp. Đầu tư công, nguồn lực doanh nghiệp, tài chính xanh và hợp tác quốc tế cần được kết nối để phục vụ các nhiệm vụ cấp bách, từ xử lý ô nhiễm, phục hồi hệ sinh thái đến phát triển hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu. Nguồn lực phải đi đôi với cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả và trách nhiệm giải trình.

Xây dựng nền văn minh sinh thái không phải mục tiêu xa vời, mà bắt đầu từ việc giải quyết những vấn đề môi trường cụ thể, bảo đảm người dân được sống trong môi trường trong lành và được tiếp cận thông tin minh bạch. Khi chính sách đi vào cuộc sống, công nghệ được ứng dụng hiệu quả, doanh nghiệp có trách nhiệm và người dân chủ động tham gia, bảo vệ môi trường sẽ trở thành động lực cho đổi mới mô hình tăng trưởng.

Trong kỷ nguyên mới, phát triển nhanh không thể tách rời phát triển bền vững. Việt Nam muốn nâng cao năng lực cạnh tranh, chủ động trước biến đổi khí hậu và khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu cần lấy chất lượng môi trường làm một thước đo quan trọng của tiến bộ. Hoàn thiện thể chế, hiện đại hóa quản trị dựa trên dữ liệu và khoa học công nghệ, huy động sức mạnh toàn xã hội chính là những điều kiện để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một Việt Nam xanh, thịnh vượng, phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Bảo vệ môi trường vì thế không chỉ là nhiệm vụ trước mắt, mà còn là lựa chọn chiến lược, là nền tảng cốt lõi để bảo đảm tương lai phát triển bền vững của đất nước và chất lượng sống của các thế hệ hôm nay, mai sau.

Việt Nam chuyển từ ứng phó sang chủ động thích ứng BĐKH, thúc đẩy tăng trưởng xanh

VOV.VN - Biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức trực tiếp đối với phát triển kinh tế - xã hội, trong bối cảnh kinh tế xanh trở thành xu thế toàn cầu, chuyển đổi xanh không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là động lực chiến lược để Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia