Bảo vệ môi trường là thành tố rất quan trọng của tự chủ chiến lược quốc gia

PV: Thưa ông, mới đây Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài viết truyền đi nhiều thông điệp về bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu. Ông đánh giá như thế nào về những định hướng lớn được đặt ra?

PGS.TS Nguyễn Chu Hồi: Bài viết thể hiện tinh thần tiếp tục triển khai các định hướng lớn về phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, trong đó có Nghị quyết 36-NQ/TW, đồng thời phù hợp với yêu cầu ưu tiên phát triển kinh tế biển xanh, bền vững và kinh tế xanh nói chung.

Từ năm 2012, Việt Nam đã đề cập đến tăng trưởng xanh trong chiến lược quốc gia. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn vẫn còn. Chúng ta đã có những cải thiện nhất định nhưng vẫn thiếu giải pháp đồng bộ, thiếu sản phẩm cụ thể để người dân có thể nhìn thấy, kiểm chứng hiệu quả bảo vệ môi trường trong đời sống hằng ngày.

Điểm đáng chú ý là môi trường được đặt trong yêu cầu phát triển mới của đất nước. Khi tổ chức lại không gian phát triển, sắp xếp đơn vị hành chính và đẩy mạnh phân cấp cho địa phương, chúng ta phải đồng thời đánh giá những vấn đề môi trường phát sinh, từ quản lý chất thải, sử dụng tài nguyên đến bảo vệ lưu vực sông và vùng biển.

Tinh thần xuyên suốt là không đánh đổi môi trường để lấy tăng trưởng bằng mọi giá, nhưng vẫn phải tạo ra của cải, việc làm và động lực phát triển. Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, hướng tới tăng trưởng hai con số, vì vậy càng cần một mô hình phát triển xanh, hiệu quả và bền vững.

Đặc biệt, phải nhìn nhận bảo vệ môi trường là một thành tố của tự chủ chiến lược quốc gia. Biến đổi khí hậu, ô nhiễm biển và ô nhiễm các lưu vực sông đều có tính xuyên biên giới. Những vấn đề này không chỉ liên quan đến sinh thái mà còn tác động đến kinh tế, an ninh, quan hệ quốc tế và vị thế đất nước. Muốn phát triển nhanh và bền vững, môi trường phải được đặt trong cấu trúc chung của chiến lược phát triển quốc gia.

PV: Trong bối cảnh hiện nay, vì sao bảo vệ môi trường, bảo vệ đại dương và ứng phó với biến đổi khí hậu cần được coi là trụ cột của mô hình phát triển đất nước, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Chu Hồi: Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức về chất lượng môi trường, công nghệ môi trường và nguồn nhân lực chuyên môn. Nhưng yêu cầu trong giai đoạn mới là phải coi môi trường như một thành tố không thể tách rời của phát triển, hướng tới sự hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường.

Đây cũng là trách nhiệm giữa các thế hệ. Chúng ta có quyền phát triển để nâng cao đời sống, nhưng không thể sử dụng cạn kiệt tài nguyên, làm suy thoái môi trường rồi để thế hệ sau phải gánh chịu hậu quả. Phát triển hôm nay phải bảo đảm rằng các thế hệ tương lai vẫn có điều kiện sống tốt và cơ hội phát triển.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần thực hiện nghiêm túc các cam kết quốc tế về môi trường và khí hậu. Khi đã tuyên bố quyết tâm, chúng ta phải chứng minh quyết tâm ấy bằng hành động và kết quả cụ thể. Điều này không chỉ giúp củng cố niềm tin của các đối tác, nhà tài trợ mà còn tạo điều kiện tiếp cận nguồn lực, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế phục vụ chuyển đổi xanh.

Có thể nhìn từ du lịch biển để thấy môi trường gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh. Không ai muốn bỏ tiền đến một vùng biển nhếch nhác, ô nhiễm hoặc một điểm đến thiếu an toàn về thực phẩm. Chất lượng môi trường vì thế không chỉ là câu chuyện sinh thái mà còn quyết định sức hấp dẫn của điểm đến, chất lượng tăng trưởng và hình ảnh quốc gia.

PV: Trong các nhiệm vụ bảo vệ môi trường được đặt ra, đâu là khâu cần ưu tiên để tạo chuyển biến thực chất trong thời gian tới?

PGS.TS Nguyễn Chu Hồi: Theo tôi, cấp bách nhất là thể chế hóa các chủ trương thành cơ chế, chính sách và trách nhiệm cụ thể. Nếu không có thể chế phù hợp, giải pháp dù đúng cũng có thể dừng lại ở khẩu hiệu. Chúng ta cần chuyển từ cách tiếp cận nặng về xử lý sự cố sang chủ động phòng ngừa ô nhiễm từ nguồn. Chẳng hạn, khi nói đến việc cải thiện chất lượng môi trường sông Tô Lịch, điều người dân cần biết không chỉ là kế hoạch hay mục tiêu mà còn là kết quả cụ thể: chất lượng nước được cải thiện đến đâu, nguồn thải có được kiểm soát hay không và hiệu quả đó có được duy trì lâu dài không.

Đối với biển, cần thay đổi tư duy từ chỉ khai thác tài nguyên sang khai thác có trách nhiệm, đồng thời đầu tư phục hồi và tái tạo hệ sinh thái. Những tổ chức, doanh nghiệp sử dụng tài nguyên biển phải thực hiện nghĩa vụ phù hợp trong bảo tồn, phục hồi môi trường. Ngân sách nhà nước rất quan trọng, nhưng không thể là nguồn lực duy nhất.

Cùng với thể chế là nguồn nhân lực chuyên nghiệp và sự phân định rõ chức năng. Quản lý nhà nước, nghiên cứu khoa học và thực thi nghĩa vụ môi trường cần được phối hợp nhưng không thể lẫn lộn vai trò. Các giải pháp phải dựa trên cơ sở khoa học, ứng dụng công nghệ và được đánh giá bằng kết quả thực tế.

PV: Vậy làm thế nào để ngăn ngừa ô nhiễm hiệu quả hơn, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra?

PGS.TS Nguyễn Chu Hồi: Nguyên tắc phòng ngừa phải được đặt lên hàng đầu, đặc biệt với các nguồn thải có nguy cơ ảnh hưởng đến chuỗi thực phẩm và sức khỏe cộng đồng. Nếu chất thải không được kiểm soát, chất độc có thể đi vào nguồn nước, đất, thủy sản rồi cuối cùng tác động trực tiếp đến con người.

Vì vậy, cần nâng cao trách nhiệm của các chủ thể phát sinh chất thải, tăng cường giám sát và xử lý nghiêm các hành vi gây ô nhiễm. Không thể chỉ dừng ở việc kêu gọi đạo đức hay nâng cao ý thức; pháp luật phải xác định rõ nghĩa vụ, chế tài và trách nhiệm khắc phục hậu quả.

Một vấn đề khác là phải quản lý môi trường theo hệ sinh thái và không gian liên vùng. Với một lưu vực sông đi qua nhiều địa phương, nếu nơi hạ lưu nỗ lực xử lý ô nhiễm nhưng nguồn thải từ thượng nguồn vẫn tiếp tục chảy xuống thì kết quả sẽ rất hạn chế, gây tốn kém cả thời gian lẫn tiền bạc.

Do đó, cần tăng cường cách tiếp cận quản lý từ thượng nguồn đến hạ lưu, từ lưu vực sông ra vùng ven biển và biển. Việc tổ chức lại không gian phát triển cần tạo điều kiện để phối hợp quản lý theo hệ sinh thái, hạn chế tình trạng chia cắt trách nhiệm bởi ranh giới hành chính. Đây cũng là cơ hội để nâng cao hiệu quả quản trị môi trường trong quá trình sắp xếp, tổ chức lại bộ máy.

PV: Bảo vệ môi trường là trách nhiệm chung. Theo ông, địa phương, doanh nghiệp và người dân cần bắt đầu từ đâu để mục tiêu tăng trưởng xanh trở thành kết quả cụ thể?

PGS.TS Nguyễn Chu Hồi: Trước hết, phải xác định bảo vệ môi trường không phải nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý chuyên ngành. Toàn bộ hệ thống chính trị, doanh nghiệp và người dân đều phải tham gia, với trách nhiệm rõ ràng và phù hợp với vai trò của mình.

Địa phương cần đưa mục tiêu môi trường vào quy hoạch và quyết định phát triển, kiểm soát chặt các nguồn thải, công khai thông tin và chịu trách nhiệm về chất lượng môi trường trên địa bàn. Doanh nghiệp phải tuân thủ quy định, đổi mới công nghệ, sử dụng tài nguyên hiệu quả và tính đầy đủ chi phí môi trường trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Với người dân, cần bắt đầu từ những việc thiết thực như giảm rác thải, phân loại chất thải theo quy định, tiết kiệm tài nguyên, không tiếp tay cho hành vi gây ô nhiễm và tham gia giám sát môi trường tại cộng đồng. Những hành động riêng lẻ chỉ tạo ra thay đổi lớn khi được tổ chức thành phong trào thường xuyên, có cơ chế hỗ trợ và trách nhiệm đi kèm.

Tôi cho rằng cần thúc đẩy đối thoại giữa ba chủ thể: Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, trong đó người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm. Đối thoại giúp nhận diện đúng vấn đề, phân định trách nhiệm, tìm giải pháp khả thi và giám sát kết quả thực hiện.

PV: Ông muốn nhấn mạnh điều gì để Việt Nam tạo bước chuyển mạnh mẽ trong bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu trong kỷ nguyên mới?

PGS.TS Nguyễn Chu Hồi: Biến đổi khí hậu không còn là vấn đề xa xôi. Nắng nóng, thiên tai và suy giảm chất lượng môi trường tác động trực tiếp đến sức khỏe, sinh kế và đời sống của người dân. Không một ngành, một địa phương hay một nhóm chủ thể nào có thể tự mình giải quyết những thách thức đó.

Điều quan trọng là phải chuyển từ nhận thức sang hành động, từ chủ trương sang cơ chế thực thi và từ cam kết sang sản phẩm có thể kiểm chứng. Mọi giải pháp cần dựa trên khoa học, ứng dụng công nghệ, xác định rõ trách nhiệm và được đánh giá bằng hiệu quả thực tế.

Nếu làm được điều đó, bảo vệ môi trường sẽ không còn bị nhìn nhận như một khoản chi phí phải gánh chịu, mà trở thành động lực nâng cao năng lực cạnh tranh, chất lượng tăng trưởng và vị thế quốc gia. Đây là điều kiện để Việt Nam vừa phát triển nhanh, vừa bảo đảm bền vững, đồng thời củng cố tự chủ chiến lược quốc gia trong một thế giới đang biến đổi mạnh mẽ.

PV: Xin cảm ơn ông!

Việt Nam chuyển từ ứng phó sang chủ động thích ứng BĐKH, thúc đẩy tăng trưởng xanh

VOV.VN - Biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức trực tiếp đối với phát triển kinh tế - xã hội, trong bối cảnh kinh tế xanh trở thành xu thế toàn cầu, chuyển đổi xanh không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là động lực chiến lược để Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia