Lao động trên 40 tuổi làm gì để không bị bỏ lại trong thời đại AI?

Ở tuổi 40, kinh nghiệm và vốn hiểu biết là lợi thế, nhưng chuyển đổi số, tự động hóa và AI đang làm thị trường việc làm thay đổi nhanh, buộc người lao động phải liên tục cập nhật công nghệ. Nếu chậm thích ứng, họ có thể mất lợi thế và khó tìm cơ hội mới.

Cùng với đó, AI ngày càng được doanh nghiệp ứng dụng trong tuyển dụng, vận hành và đánh giá công việc, thay thế hoặc hỗ trợ nhiều nhiệm vụ như soạn thảo, xử lý dữ liệu, chăm sóc khách hàng và tổng hợp thông tin. Điều này tạo sức ép lớn với lao động trên 40 tuổi, nhất là tại các khu công nghiệp, doanh nghiệp FDI. Khi công việc cũ không còn ổn định, họ cần vừa giữ việc làm, vừa nâng cao năng lực để sẵn sàng chuyển đổi khi cần.

Không nhất thiết học lại từ đầu, quan trọng là chọn đúng hướng

Trao đổi với phóng viên, TS. Nguyễn Minh Phong, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu kinh tế, Viện Nghiên cứu Phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội cho rằng, người lao động trên 40 tuổi cần chủ động lựa chọn hướng đi phù hợp, thay vì nhất thiết phải học một nghề hoàn toàn mới.

Theo ông, người lao động có thể chuyển sang kinh doanh, buôn bán hoặc quay lại những công việc từng có kinh nghiệm, chẳng hạn nông nghiệp hay các nghề phù hợp với năng lực và điều kiện cá nhân. Nếu lựa chọn học nghề mới, cần căn cứ vào khả năng của bản thân và nhu cầu thực tế của thị trường tại địa phương.

Bởi vậy, việc học thêm một nghề không đồng nghĩa chắc chắn sẽ tìm được việc. Mỗi người có năng lực, kinh nghiệm và hoàn cảnh khác nhau, nên cũng cần một hướng đi khác nhau.

Từ thực tế đó, các trung tâm dịch vụ việc làm, cơ sở đào tạo nghề cần đóng vai trò tích cực hơn trong tư vấn, kết nối và hỗ trợ người lao động sau tuổi 35, 40. Đây không đơn thuần là câu chuyện đào tạo nghề mà còn là quá trình giúp họ tái hòa nhập thị trường việc làm và duy trì thu nhập.

Đáng chú ý, sự phát triển của kinh tế số cũng mở ra những cơ hội mới. Người lao động lớn tuổi không nhất thiết phải theo đuổi các công việc đòi hỏi trình độ công nghệ cao mà có thể tham gia những vị trí hỗ trợ như xử lý đơn hàng, đóng gói, giao nhận hoặc hậu cần, tùy thuộc sức khỏe và kinh nghiệm.

Quan trọng hơn, cần thay đổi định kiến cho rằng, lao động trên 40 tuổi khó thích ứng với công nghệ. Theo TS. Nguyễn Minh Phong, sự phát triển của AI đang khiến việc tiếp cận công nghệ trở nên đơn giản hơn. Người lao động có thể bắt đầu từ những thao tác cơ bản như đặt câu hỏi, ra lệnh bằng giọng nói, nhờ AI hỗ trợ soạn thảo, tìm kiếm và xử lý thông tin.

Như vậy, thay vì tự ti về tuổi tác, người lao động có thể coi AI như một công cụ hỗ trợ, giúp bù đắp một phần hạn chế về kỹ năng và nâng cao hiệu quả công việc.

Tuy nhiên, công nghệ cần được ứng dụng phù hợp với từng nhóm lao động. Doanh nghiệp không nhất thiết yêu cầu người trên 40 tuổi sử dụng những công nghệ phức tạp như lao động trẻ mà có thể bố trí công việc ở mức độ phù hợp, đồng thời tận dụng kinh nghiệm nghề nghiệp đã tích lũy.

Học kỹ năng thực tế, biến kinh nghiệm thành lợi thế

Để thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động, người trên 40 tuổi cần chủ động bổ sung những kỹ năng còn thiếu thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm. Trong 6-12 tháng đào tạo lại, người lao động không nhất thiết phải chạy theo bằng cấp mà cần xác định rõ nhu cầu thị trường và kỹ năng còn thiếu. Do công việc liên tục thay đổi, đào tạo lại nên là bước khởi đầu cho quá trình học tập thường xuyên.

TS. Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh: “Người lao động cần theo đuổi phương châm học suốt đời, tự tái đào tạo để có những kỹ năng phù hợp với công việc mà thị trường thực đang yêu cầu. Thay vì chạy theo mọi xu hướng công nghệ, người lao động nên tập trung vào kỹ năng thiết thực, nhất là khả năng sử dụng và kiểm chứng thông tin do AI cung cấp”.

Bên cạnh đó, người lao động cần biết sử dụng các công cụ số để thực hiện biểu mẫu, hóa đơn, giấy tờ, giao dịch trực tuyến, đồng thời nâng cao khả năng xử lý thông tin bằng ngoại ngữ. Kỹ năng lưu trữ, quản lý và cập nhật dữ liệu số phục vụ công việc cũng không thể bỏ qua.

Ở góc độ khác, PGS.TS, đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn cho rằng, người 40 tuổi không nhất thiết phải trở thành chuyên gia lập trình hay kỹ sư AI. Điều quan trọng hơn là biết sử dụng, kiểm soát và cộng tác hiệu quả với AI trong chính lĩnh vực chuyên môn của mình.

Theo ông, người lao động cần hình thành 3 lớp năng lực gồm giỏi một nghề, biết sử dụng AI và duy trì những phẩm chất mà máy móc khó thay thế. Trong đó, chuyên môn vẫn là lợi thế quan trọng bởi AI có thể đưa ra câu trả lời nhanh, nhưng người có kinh nghiệm mới có khả năng đánh giá câu trả lời đó đúng hay sai, phù hợp hay không và có thể áp dụng vào thực tế như thế nào.

Cùng với chuyên môn và kỹ năng số, tư duy phản biện, khả năng đặt vấn đề, ra quyết định, giao tiếp, thuyết phục, thương lượng và giải quyết xung đột cũng ngày càng có giá trị. Đây là những năng lực giúp người lao động duy trì lợi thế trong môi trường mà nhiều thao tác kỹ thuật đã được tự động hóa.

Đặc biệt, người lao động cần học cách chuyển kinh nghiệm thành tài sản nghề nghiệp. Những kiến thức tích lũy qua nhiều năm có thể được hệ thống hóa thành quy trình, hồ sơ năng lực, sản phẩm tư vấn, bài viết, bài giảng hoặc khả năng hướng dẫn người khác.

Với việc chuyển nghề, thay vì bắt đầu hoàn toàn từ con số 0, người lao động có thể lựa chọn hướng “chuyển nghề theo đường chéo”, tức chuyển sang công việc mới nhưng vẫn tận dụng vốn kinh nghiệm đã có. Một nhân viên kế toán có thể phát triển theo hướng phân tích tài chính hoặc kiểm soát rủi ro; nhân viên hành chính có thể chuyển sang quản trị quy trình số; người làm truyền thông có thể học cách quản trị nội dung và kiểm chứng sản phẩm do AI tạo ra. Cách tiếp cận này vừa giúp giảm áp lực học lại từ đầu, vừa tăng khả năng tìm được việc trong thời gian ngắn.

Ở tuổi 40, việc học lại hay chuyển nghề chắc chắn khó khăn hơn khi người lao động còn phải lo gia đình, con cái và các nghĩa vụ tài chính. Tuy nhiên, khó hơn không đồng nghĩa với không thể. Trái lại, kinh nghiệm thực tế, tính kỷ luật và khả năng nhìn nhận vấn đề có thể giúp họ học nhanh hơn nếu lựa chọn đúng lĩnh vực.

Do đó, thay vì đặt câu hỏi “phải chuyển sang nghề gì?”, người lao động nên xác định công việc nào có thể bị AI thay thế, công việc nào vẫn cần kinh nghiệm và phán đoán của con người, đồng thời mình cần bổ sung kỹ năng gì để chuyển từ người trực tiếp thực hiện sang người tổ chức, kiểm tra và chịu trách nhiệm về kết quả.

Quan trọng nhất, quá trình thích ứng không nên chờ đến khi mất việc mới bắt đầu. Người lao động có thể dành thời gian cố định mỗi tuần để học kỹ năng mới, từng bước thử nghiệm công cụ công nghệ và xây dựng những sản phẩm có thể chứng minh năng lực.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, 40 tuổi không phải thời điểm đi xuống mà có thể mở ra một chu kỳ trưởng thành mới. Thay vì cạnh tranh với AI ở những công việc máy móc, người lao động nên tận dụng công nghệ để tăng năng suất và phát huy thế mạnh về kinh nghiệm, trách nhiệm, sáng tạo, đạo đức và khả năng xây dựng quan hệ.

Tuy nhiên, thích ứng không chỉ là trách nhiệm của người lao động. Doanh nghiệp cần tăng cơ hội đào tạo lại, còn Nhà nước cần hoàn thiện thông tin thị trường lao động, tư vấn chuyển nghề, đào tạo linh hoạt và các chính sách an sinh hỗ trợ giai đoạn chuyển tiếp.

Trong một thị trường việc làm liên tục thay đổi, AI có thể khiến một số kỹ năng cũ trở nên lỗi thời, nhưng không đồng nghĩa kinh nghiệm của người lao động mất giá trị. Ngược lại, nếu biết kết hợp kinh nghiệm với kỹ năng số và khả năng sử dụng AI, người trên 40 tuổi hoàn toàn có thể biến những năm tháng tích lũy nghề nghiệp thành lợi thế mới, thay vì trở thành lực lượng bị bỏ lại phía sau.

AI thay đổi thị trường lao động, người trên 40 tuổi đối mặt thách thức gì?

VOV.VN - AI đang làm thay đổi thị trường lao động, đặt người trên 40 tuổi trước áp lực thích ứng. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, lợi thế của lao động trung niên là kết hợp kinh nghiệm với công nghệ để tạo ra giá trị mới, thay vì cạnh tranh với AI.