"Siêu trường" sau sáp nhập: Phải thiết kế lại mô hình quản trị

Bộ GD&ĐT cần ban hành khung tiêu chí xác định trường quá lớn

PV: Sau Khánh Hòa, Cần Thơ tiếp tục xuất hiện những trường phổ thông có quy mô rất lớn sau sáp nhập. Theo ông, cần dựa vào những tiêu chí cốt lõi nào để xác định trường cần điều chỉnh?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Trước hết, phải thay đổi cách nhìn, không lấy số trường giảm được làm thước đo thành công của việc sáp nhập. Muốn biết trường nào cần điều chỉnh, phải xem cả quy mô và khả năng quản trị thực tế.

Có bốn nhóm tiêu chí đáng chú ý: số lớp, số học sinh, số phân hiệu và khoảng cách địa lý; năng lực quản lý, khả năng xử lý công việc tại chỗ; điều kiện về giáo viên, nhân viên, cơ sở vật chất; cuối cùng là chất lượng giáo dục, an toàn và quyền lợi học sinh.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cần có khung tiêu chí đánh giá thống nhất, xác định các giới hạn và điều kiện bảo đảm chất lượng, đồng thời cho phép địa phương vận dụng phù hợp với đặc điểm dân cư, địa lý và mạng lưới trường học. Không nên áp đặt một quy mô cứng nhắc cho mọi nơi nhưng cũng không thể để trường vượt quá khả năng quản trị mà thiếu cơ chế kiểm soát.

PV: Trường Tiểu học Nha Trang có 287 lớp, 10.565 học sinh; Trường Tiểu học Ninh Kiều có 238 lớp, hơn 8.000 học sinh. Quy mô này đặt ra vấn đề gì?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Những con số cho thấy đây là các trường có quy mô đặc biệt lớn, cần được đánh giá thận trọng. Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào số lớp, số học sinh để kết luận mô hình không hiệu quả. Điều quan trọng là quy mô ấy có phù hợp với điều kiện quản trị, cơ sở vật chất, địa bàn và mục tiêu giáo dục hay không.

Trên thế giới không có giới hạn tối đa thống nhất về quy mô trường học. Năm 2025, ở Anh bình quân 272 học sinh/trường tiểu học công lập; Nhật Bản lấy 12-18 lớp làm quy mô tiêu chuẩn của trường tiểu học và THCS. Các số liệu này không thể áp dụng máy móc cho Việt Nam nhưng cho thấy cần đánh giá kỹ mô hình trường có 238-287 lớp, hơn 8.000-10.500 học sinh dưới một đầu mối quản lý.

Ở những nơi có nhiều trường nhỏ, phân tán hoặc quy mô tuyển sinh giảm, sáp nhập có thể giúp tập trung nguồn lực, cải thiện điều kiện dạy học và giảm chi phí quản lý. Nhưng hiệu quả không tự nhiên xuất hiện chỉ vì số trường giảm. Phải xem bộ máy mới có vận hành tốt hơn, giáo viên có điều kiện dạy học tốt hơn và học sinh có được hưởng lợi hay không.

PV: Riêng với Trường Tiểu học Nha Trang, những dấu hiệu nào cần được kiểm tra để xác định khả năng quản trị có bị quá tải?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Chưa nên vội kết luận mô hình không hiệu quả nhưng những con số hiện nay thực sự đáng quan tâm. Với 287 lớp và 10.565 học sinh, bình quân gần 37 học sinh/lớp, cần kiểm tra sĩ số thực tế ở từng lớp, từng khối và từng điểm trường để có đánh giá đầy đủ.

Trường có nhiều phân hiệu, điểm trường, khiến việc điều hành, kiểm tra và hỗ trợ giáo viên phức tạp hơn. Đáng chú ý, nhà trường từng phản ánh chỉ có hai kế toán trong khi khối lượng công việc rất lớn. Điều này đặt ra yêu cầu tính toán nhân lực phục vụ quản lý tương ứng với quy mô và phạm vi hoạt động.

Các dấu hiệu cần kiểm tra gồm công việc giải quyết chậm, giáo viên mất nhiều thời gian cho hành chính, lãnh đạo ít tiếp xúc lớp học, phản ánh của phụ huynh chậm được xử lý. Đáng lo nhất là những học sinh cần giúp đỡ không được phát hiện và hỗ trợ kịp thời.

Muốn đánh giá đúng, cần xem xét hoạt động ở từng phân hiệu, điều kiện làm việc của giáo viên, việc tổ chức dạy học và bảo đảm an toàn. Không thể mặc nhiên coi trường lớn là bất hợp lý, nhưng cũng không thể xem quy mô lớn là dấu hiệu của hiệu quả.

Phải thiết kế lại mô hình quản trị, phân quyền rõ ràng

PV: Với trường hàng trăm lớp, nhiều phân hiệu, theo ông, cần tổ chức quản trị như thế nào để tránh quá tải?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Với trường hàng trăm lớp, không thể giữ nguyên cách quản lý của một trường vài chục lớp rồi chỉ bổ sung thêm cấp phó. Phải thiết kế lại mô hình quản trị, phân quyền rõ ràng, đi đôi với trách nhiệm giải trình.

Hiệu trưởng chịu trách nhiệm chung về chất lượng, nhân sự, tài chính và định hướng phát triển nhà trường. Người phụ trách từng phân hiệu cần được giao quyền bằng văn bản để chủ động giải quyết công việc hằng ngày, từ điều phối giáo viên, tổ chức dạy học đến bảo đảm an toàn và phối hợp với phụ huynh. Các tổ chuyên môn phải có quy mô phù hợp để hỗ trợ, giám sát hoạt động dạy học; những việc vượt thẩm quyền mới chuyển lên hiệu trưởng. Hiệu trưởng cũng phải tạo được sự thống nhất về mục tiêu và văn hóa nhà trường sau sáp nhập.

Phân quyền không có nghĩa là tạo thêm tầng nấc trung gian. Mỗi vị trí cần được xác định rõ quyền quyết định, phạm vi công việc và trách nhiệm đối với kết quả. Đồng thời, phải có cơ chế kiểm tra để bảo đảm các phân hiệu thực hiện thống nhất kế hoạch giáo dục, không để chất lượng dạy học chênh lệch giữa các cơ sở.

PV: Cần đánh giá hiệu quả sau sáp nhập bằng những kết quả thực tế nào, thưa ông?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Muốn đánh giá đúng phải so sánh tình hình trước và sau sáp nhập, đặc biệt là kết quả ở từng phân hiệu, chứ không chỉ nhìn báo cáo chung.

Trước hết, học sinh có học tốt hơn không, tỷ lệ các em chưa đạt yêu cầu có giảm không, những em học chậm hoặc có hoàn cảnh khó khăn có được hỗ trợ kịp thời không? Cũng cần xem xét sự chênh lệch kết quả học tập giữa các điểm trường, bởi báo cáo chung chưa chắc phản ánh đầy đủ tình hình từng cơ sở.

Tiếp đến, giáo viên có được dự giờ, hỗ trợ chuyên môn, giảm thủ tục hành chính để tập trung dạy học không? Nhà trường có bảo đảm an toàn, chất lượng bán trú, việc giải quyết phản ánh của phụ huynh và điều kiện chăm sóc học sinh không? Chi phí quản lý có thực sự giảm, nguồn lực có được sử dụng hiệu quả hơn không?

Nên khảo sát trực tiếp giáo viên, học sinh, phụ huynh và theo dõi kết quả qua nhiều học kỳ. Với những trường có quy mô đặc biệt lớn, cần đánh giá tổng thể, có sự tham gia của chuyên gia độc lập và đối chiếu với những trường có điều kiện tương đồng.

Một trường giảm được nhiều đầu mối nhưng chất lượng không tiến bộ, giáo viên quá tải thì chưa thể coi là sáp nhập thành công. Chất lượng giáo dục và sự tiến bộ của học sinh cần được đánh giá bằng dữ liệu thực tế trong một khoảng thời gian đủ dài.

Lấy chất lượng và lợi ích học sinh làm thước đo, không chạy theo tiến độ

PV: Ngày 9/10, Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát, kịp thời điều chỉnh những trường có quy mô lớn sau sáp nhập, vượt khả năng quản trị, ảnh hưởng đến chất lượng, an toàn và quyền lợi học sinh. Theo ông, địa phương cần ưu tiên giải pháp nào trong tháng 10?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Phó Thủ tướng nhấn mạnh, việc sắp xếp cơ sở giáo dục phải nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng giáo dục. Tỷ lệ giảm đầu mối là mục tiêu phấn đấu nhưng chất lượng giáo dục, an toàn và quyền lợi học sinh mới là thước đo cuối cùng.

Từ yêu cầu đó, việc rà soát cần bắt đầu từ thực trạng vận hành của từng trường, thay vì chỉ căn cứ vào quy mô hay số đầu mối sau sáp nhập. Vì vậy, cần phân loại trường theo mức độ khó khăn và nguyên nhân cụ thể, không áp dụng một giải pháp cho tất cả. Trường có quy mô lớn nhưng vận hành tốt thì nên giữ ổn định; trường gặp khó khăn trong điều hành cần được khắc phục bằng việc phân quyền rõ ràng, bổ sung nhân sự và nâng cao năng lực quản lý. Với những trường quá phân tán, vượt khả năng quản trị, ảnh hưởng đến chất lượng và an toàn học sinh, cần xem xét tổ chức lại.

Trước mắt, Bộ GD&ĐT cần sớm hoàn thiện khung hướng dẫn về quy mô trường học, năng lực quản trị, phân quyền và các điều kiện bảo đảm chất lượng sau sáp nhập. Chính quyền địa phương cần khảo sát thực tế, lựa chọn phương án phù hợp, bố trí nguồn lực và kiểm tra kết quả thực hiện.

Trong tháng 10, cần xác định rõ trường nào cần điều chỉnh ngay, trường nào có thể khắc phục những bất cập trong mô hình hiện tại và cần thêm thời gian để đánh giá. Quan trọng nhất là không chạy theo tiến độ giảm đầu mối mà bỏ qua chất lượng giáo dục và quyền lợi học sinh.

PV: Làm thế nào để việc rà soát, điều chỉnh không dẫn đến tình trạng vừa sáp nhập xong lại phải tách trường, thưa ông?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Trước khi sáp nhập, địa phương phải đánh giá kỹ đặc điểm dân cư, địa bàn, giao thông, cơ sở vật chất và tác động đến học sinh. Với những trường đã hình thành, cần chủ động rà soát, lắng nghe giáo viên, phụ huynh và điều chỉnh khi mô hình không còn phù hợp.

Đánh giá không nên chỉ thực hiện sau khi phát sinh vấn đề. Đây phải là khâu bắt buộc ngay từ khi xây dựng phương án và tiếp tục được tiến hành sau sáp nhập để kịp thời điều chỉnh. Không nên chạy theo tiến độ để rồi hôm nay nhập vội, ngày mai lại tách vội. Một phương án chỉ được coi là thành công khi vừa tinh gọn tổ chức, vừa sử dụng hiệu quả nguồn lực và cải thiện điều kiện học tập.

Đổi mới giáo dục cần được tiến hành thận trọng, trên cơ sở nghiên cứu và đánh giá khoa học, không nên trở thành một cuộc thử nghiệm thể chế. Số trường giảm được chỉ phản ánh sự thay đổi về tổ chức trước mắt. Chất lượng giáo dục và lợi ích học sinh nhận được mới là thước đo thực sự của việc sáp nhập.

PV: Xin cảm ơn ông!

Đề xuất sáp nhập Trường Đại học Khánh Hòa vào Trường Đại học Nha Trang

VOV.VN - Khánh Hòa đang tổ chức lại mạng lưới các trường đại học, cao đẳng, trung cấp theo hướng tinh gọn, khắc phục chồng chéo ngành nghề, sử dụng hiệu quả nguồn lực và gắn đào tạo với nhu cầu nhân lực phục vụ các trụ cột kinh tế của tỉnh trong giai đoạn phát triển mới.