TP.HCM đón Khu thương mại tự do, đồng bộ số hóa tố tụng

Tố tụng phải theo kịp tốc độ giao dịch

Khu thương mại tự do sẽ mở rộng không gian giao dịch xuyên biên giới cho doanh nghiệp và nhà đầu tư. Khi giao dịch tăng, quan hệ hợp đồng giữa doanh nghiệp, ngân hàng, hãng tàu, logistics, bảo hiểm và đối tác quốc tế càng phức tạp.

Ông Châu Việt Bắc, Phó Tổng Thư ký Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), nhận định tranh chấp tại FTZ phù hợp với phương thức trọng tài, đặc biệt là trọng tài quốc tế.

TP.HCM cần chủ động chuẩn bị cơ chế giải quyết tranh chấp ngay khi xây dựng FTZ, thay vì chờ sự việc phát sinh. Tố tụng phải theo kịp tốc độ giao dịch, trong đó số hóa là yêu cầu tất yếu.

Theo ông Châu Việt Bắc, Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026 đã cho phép gửi tài liệu, chứng cứ điện tử xuyên biên giới. Hội đồng trọng tài có thể họp trực tuyến và công nhận chứng cứ điện tử.

"Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tiến tới xây dựng một tổ hợp dịch vụ giải quyết tranh chấp. Đây có thể là một tổ hợp đặt trong một tòa nhà, tập trung các dịch vụ hỗ trợ giải quyết tranh chấp, tương tự mô hình của Singapore, nhằm hỗ trợ các giao dịch trong các khu kinh tế đặc biệt.", ông Bắc cho biết. 

Khi giao dịch chuyển lên môi trường số, việc giải quyết tranh chấp không thể bám víu phương thức truyền thống. Tố tụng số giúp rút ngắn thời gian và chi phí, nhất là với tranh chấp có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên, tố tụng số chỉ hiệu quả khi giao dịch số an toàn, dữ liệu được xác thực và có giá trị chứng minh.

Luật sư Đặng Việt Anh, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH ANHISA, Trọng tài viên VIAC cho rằng, số hóa thương mại không nên dừng ở hóa đơn hay thủ tục hải quan điện tử, mà cần số hóa toàn bộ chứng từ giao dịch và chuyển quyền hàng hóa.

Tại FTZ, một giao dịch liên kết nhiều chủ thể quốc gia, nếu mỗi bên dùng một hệ thống riêng, việc xác nhận và truy xuất dữ liệu dễ phát sinh rủi ro. Do đó, TP.HCM cần hạ tầng pháp lý số kết nối, xác thực và bảo vệ dữ liệu đồng bộ.

Quan trọng hơn, dữ liệu giao dịch phải hợp lệ làm chứng cứ khi tranh chấp. Nếu doanh nghiệp không thể chứng minh quyền và nghĩa vụ trên môi trường số, lợi thế tốc độ sẽ biến thành rủi ro pháp lý lớn.

"Chúng ta sẽ thực hiện thương mại xuyên biên giới, nên nếu chỉ có Việt Nam phát triển luật của mình mà các nước khác họ không theo mình thì cũng rất khó để chúng ta thực hiện. Tôi nghĩ Việt Nam hiện nay không quá chậm so với các nước. Tất nhiên, về hạ tầng, cơ sở vật chất, hệ thống ngân hàng thì chúng ta còn rất nhiều việc phải làm. Nhưng tôi tin rằng sẽ có những bước phát triển rất vượt bậc, đặc biệt là từ đầu năm 2027", ông Đặng Việt Anh nói. 

Tố tụng phải số hóa, dịch vụ pháp lý phải quốc tế hóa

Ở góc độ doanh nghiệp, PGS.TS Nguyễn Xuân Minh, Phó Giám đốc Thường trực Phân hiệu Trường Đại học Ngoại thương tại TP.HCM, khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động năng lực pháp lý và quản trị rủi ro để hạn chế tranh chấp từ sớm.

Nhân sự số cần nhận diện rủi ro pháp lý, hiểu rõ hợp đồng và lưu giữ chứng cứ. Mọi thao tác xuất nhập khẩu phải được ghi nhận đầy đủ làm cơ sở bảo vệ quyền lợi khi có tranh chấp.

"Sự chuẩn bị về nhân sự, nguồn nhân lực rồi những tư duy pháp lý tiếp cận trong từng khâu hoạt động rất là quan trọng. Ví dụ như lưu giữ các chứng cứ để minh chứng cho tất cả các thao tác chuyên môn, nghiệp vụ và pháp lý đã diễn ra trong suốt quá trình giao dịch.", PGS.TS Nguyễn Xuân Minh nói. 

Về quản lý nhà nước, TP.HCM cần xây dựng hệ sinh thái giao dịch số kết nối doanh nghiệp với ngân hàng, logistics, đối tác quốc tế; đồng thời chuẩn hóa lưu trữ và xác thực chứng cứ điện tử.

Giao dịch xuyên biên giới gia tăng đòi hỏi dịch vụ pháp lý và năng lực xét xử phải nâng tầm tương ứng.

Luật sư Nguyễn Thị Hồng Ngân, Giám đốc Công ty Luật Tâm Chung, cho biết trước đây TP.HCM có đội ngũ thẩm phán dày dạn kinh nghiệm xử lý tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài.

Tuy nhiên, khi phân bổ về các tòa án khu vực, không phải nơi nào cũng có nhân sự chuyên môn sâu. Điều này khiến việc đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật khi giải quyết các tranh chấp phức tạp kéo dài thời gian.

Khi hợp đồng điện tử và dữ liệu số trở thành chứng cứ quan trọng, việc hoàn thiện tố tụng số phải đi đôi với đào tạo kỹ năng đánh giá chứng cứ điện tử cho đội ngũ xét xử.

"Khó khăn lớn nhất hiện nay, theo tôi, là kiến thức ngành chung của đội ngũ thẩm phán, đội ngũ xét xử hiện tại. Đây là một trong những thử thách lớn của chúng tôi khi thực hiện tố tụng. Vì vậy, nếu thời gian tới có những khóa tập huấn chuyên sâu dành cho cán bộ xét xử về lĩnh vực này thì chúng tôi rất mong muốn, để việc giải quyết các vụ việc được thuận lợi hơn.", bà Ngân kiến nghị. 

Tố tụng số, dữ liệu an toàn và đội ngũ xét xử chuẩn quốc tế là chìa khóa để TP.HCM giảm rủi ro tranh chấp, củng cố niềm tin nhà đầu tư. Giao dịch càng nhanh, tranh chấp càng phức tạp, đòi hỏi hạ tầng pháp lý phải bứt phá theo kịp môi trường thương mại mới.

Khu thương mại tự do mở không gian thương mại, tạo thêm động lực tăng trưởng

VOV.VN - Khu thương mại tự do (FTZ) nếu được cụ thể hóa tại TP.HCM không chỉ mở rộng không gian xuất nhập khẩu, logistics mà còn tạo hệ sinh thái sản xuất, R&D (nghiên cứu và phát triển), thương mại và dịch vụ giá trị cao, giúp thành phố giữ lại nhiều giá trị hơn từ dòng hàng hóa và vốn quốc tế.