Xuất khẩu lớn nhưng doanh nghiệp Việt giữ lại ít giá trị

Xuất khẩu lớn nhưng giá trị thấp

Việt Nam đã có bước tiến đáng kể về quy mô xuất khẩu, song một nghịch lý vẫn tồn tại, hàng hóa ra thị trường quốc tế ngày càng nhiều nhưng phần giá trị doanh nghiệp trong nước giữ lại chưa tương xứng.

TS. Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho rằng, đổi mới sáng tạo, năng lực công nghệ, giá trị thương hiệu và năng lực cạnh tranh quốc gia có mối quan hệ chặt chẽ. Nếu thiếu một mắt xích, doanh nghiệp vẫn có thể tham gia chuỗi nhưng khó tạo ra giá trị đủ lớn.

Điểm đáng chú ý là Việt Nam có quy mô xuất khẩu công nghệ cao lớn nhưng phần lớn vẫn tập trung ở khâu lắp ráp của các doanh nghiệp FDI. Trong khi đó, năng lực thiết kế, nghiên cứu và làm chủ công nghệ trong nước còn hạn chế.

Theo số liệu được ông Hồng dẫn tại Diễn đàn “Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh”, Việt Nam đứng thứ 44 thế giới về Chỉ số Đổi mới sáng tạo (GII), giá trị thương hiệu quốc gia đã vượt 500 tỷ USD. Tuy nhiên, tổng giá trị 100 thương hiệu doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam vẫn chưa bằng một nửa thương hiệu Samsung.

Khoảng cách này cho thấy quy mô sản xuất và xuất khẩu chưa đồng nghĩa với khả năng nắm giữ giá trị. Doanh nghiệp có thể tham gia sâu vào sản xuất nhưng nếu không sở hữu công nghệ, thiết kế, thương hiệu và kênh phân phối thì phần giá trị cao hơn vẫn nằm ở những mắt xích khác.

Trong chuỗi giá trị cà phê, các quốc gia xuất khẩu cà phê thô chỉ giữ lại khoảng 20% giá trị, trong khi chế biến, rang xay và phân phối bán lẻ sở hữu công nghệ và thương hiệu nắm giữ tới 55% giá trị còn lại. Với ngành điện tử, R&D, thiết kế và sở hữu trí tuệ cũng là những khâu tạo ra giá trị gia tăng cao.

Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở việc doanh nghiệp Việt có sản xuất được hàng hóa hay không, mà là đang đứng ở đâu trong chuỗi và kiểm soát được bao nhiêu phần giá trị.

Muốn giữ lại giá trị phải làm chủ công nghệ và thương hiệu

Ông Lê Tùng, Giám đốc Chiến lược Tập đoàn Sunhouse cho rằng, lợi thế cạnh tranh về chi phí của Việt Nam đang thu hẹp. “Nếu chúng ta chỉ tập trung vào sản xuất thì chúng ta sẽ chỉ giữ được một cái giá trị rất thấp”, ông Tùng nói.

Theo ông Tùng, doanh nghiệp không nhất thiết phải kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị ngay lập tức, nhưng cần xác định những mắt xích có khả năng tạo giá trị cao hơn và từng bước nâng tỷ trọng giá trị mình giữ lại. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào R&D, xây dựng thương hiệu, marketing và phân phối.

TS. Hồng cũng chỉ ra mối quan hệ tương hỗ giữa công nghệ và thương hiệu. Khi doanh nghiệp vừa có công nghệ mạnh vừa có thương hiệu mạnh, vị thế trên thị trường được củng cố, tạo thêm nguồn lực để tái đầu tư cho R&D. Ngược lại, công nghệ mạnh nhưng thương hiệu yếu khiến doanh nghiệp dễ phụ thuộc vào thị trường và khó có biên lợi nhuận đủ lớn để tái đầu tư.

Trường hợp Nokia và Kodak được ông Hồng dẫn để cho thấy thương hiệu dù từng có vị thế lớn vẫn có thể suy giảm nếu năng lực công nghệ không theo kịp thay đổi.

Với Việt Nam, yêu cầu trước mắt là đầu tư cho R&D phải đi vào thực chất, đồng thời thay đổi cách thu hút FDI theo hướng quan tâm nhiều hơn đến R&D, công nghệ và khả năng chuyển giao. “Nếu chúng ta yêu cầu FDI chuyển giao công nghệ mà năng lực hấp thụ của chúng ta không có thì rất khó”, ông Hồng nói.

Cùng với công nghệ, sở hữu trí tuệ cũng quyết định khả năng giữ lại giá trị. Theo ông Hồng, nếu không có quyền sở hữu trí tuệ thì doanh nghiệp khó giữ được thương hiệu và công nghệ khi mở rộng ra thị trường quốc tế.

Bà Hà Kiều Oanh, Phó Trưởng phòng Phát triển năng lực Xúc tiến thương mại, Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương cũng cho rằng, thương hiệu phải bắt đầu từ năng lực quản trị, trình độ công nghệ, chất lượng sản phẩm và khả năng đáp ứng thị trường.

Như vậy, bài toán của doanh nghiệp Việt không dừng ở việc mở rộng sản xuất hay tăng kim ngạch xuất khẩu. Khi những khâu có giá trị cao như công nghệ lõi, R&D, thiết kế, sở hữu trí tuệ, thương hiệu và phân phối vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát, doanh nghiệp khó giữ lại phần giá trị tương xứng với quy mô hàng hóa đưa ra thế giới.

Muốn thay đổi vị trí trong chuỗi giá trị, doanh nghiệp phải chuyển từ làm nhiều sang làm chủ nhiều hơn. Khi công nghệ, sản phẩm, thương hiệu và thị trường cùng được kiểm soát tốt hơn, tăng xuất khẩu mới có cơ hội đi cùng tăng phần giá trị thực sự ở lại với doanh nghiệp Việt.

Xuất nhập khẩu 9 tháng tích cực nhưng cần tiếp tục theo dõi mức độ nhập siêu

VOV.VN - Mặc dù xuất nhập khẩu 9 tháng và trong tháng 9 tăng trưởng vượt bậc và cán cân thương mại đã có xuất siêu, nhưng mức nhập siêu khoảng 22 tỷ USD là vấn đề cần tập trung xử lý trong những tháng cuối năm.