Mỹ và Iran, về lý thuyết, đang thực thi lệnh ngừng bắn để có thời gian giàn xếp một thỏa thuận rộng lớn hơn nhằm khôi phục hòa bình tại Trung Đông. Vậy nhưng lời lẽ gay gắt từ cả hai phía, và những tín hiệu ngày càng tăng từ Washington những ngày qua cho thấy họ sẵn sàng nối lại các cuộc tấn công đã tạm dừng kể từ ngày 8/4. Tình hình tiếp tục rối ren dù Pakistan vẫn đang tích cực với sứ mệnh trung gian của mình.

Ngày 16/5, bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi đã đến Tehran để gặp gỡ lãnh đạo Iran gồm Tổng thống Masoud Pezeshkian, Bộ trưởng Nội vụ Eskandar Momeni và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf nhằm ngăn chặn các cuộc đàm phán ngừng bắn sụp đổ hoàn toàn. Tuy nhiên, vào Chủ nhật, khi ông Naqvi tiếp tục đàm phán với các quan chức Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra lời cảnh báo trên Truth Social: “Đối với Iran, thời gian đang trôi nhanh, và họ tốt hơn hết nên hành động nhanh chóng, nếu không sẽ chẳng còn gì của họ nữa. Thời gian là vô cùng quan trọng!”.

Trong dịp cuối tuần, ông Trump cũng đã gặp gỡ đội ngũ an ninh quốc gia hàng đầu của mình, bao gồm Phó Tổng thống JD Vance, Ngoại trưởng Marco Rubio, Giám đốc CIA John Ratcliffe, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và đặc phái viên Steve Witkoff. Nội dung là các phương án đối phó nếu Iran tiếp tục từ chối các yêu sách của Mỹ.

Tuy nhiên, những gì mà Tehran muốn ghi trong thỏa thuận tương lại khác biệt rõ rệt so với lập trường công khai của Washington.

Khác biệt cơ bản

Sau thỏa thuận ngừng bắn ngày 8/4 và sự đổ vỡ của các cuộc đàm phán ở Islamabad vào ngày 11 - 12/4, Mỹ và Iran tiếp tục trao đổi các đề xuất thông qua các trung gian Pakistan. Ngày 28/4, Iran đã đệ trình một đề xuất phản công gồm 14 điểm, kêu gọi chấm dứt vĩnh viễn các hành động thù địch trong vòng 30 ngày; Mỹ rút quân khỏi các khu vực gần biên giới của Iran; dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ; dỡ bỏ phong tỏa với khối tài sản của Iran bị đóng băng; bồi thường chiến tranh và cùng nhất trí với một cơ chế mới quản lý eo biển Hormuz. Các vấn đề hạt nhân đã bị loại trừ một cách rõ ràng.

Đầu tháng 5, Washington đã đáp trả bằng kế hoạch riêng của mình. Các yêu cầu chính của Washington bao gồm lệnh cấm làm giàu uranium trong 20 năm; chuyển giao ra nước ngoài kho dự trữ uranium được làm giàu cao của Iran (ước tính khoảng 400kg được làm giàu đến 60%); cùng việc tháo dỡ các cơ sở hạt nhân tại Natanz, Isfahan và Fordow.

Phát biểu về đề xuất của Mỹ vào thời điểm đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nhấn mạnh rằng Tehran chỉ tập trung vào việc chấm dứt xung đột. Ông nói: “Kế hoạch mà chúng tôi đã trình bày tập trung vào việc chấm dứt chiến tranh. Hoàn toàn không có chi tiết nào liên quan đến các vấn đề hạt nhân của đất nước trong đề xuất này”.

Tiếp đến, Iran đã mất 10 ngày để trả lời. Phản hồi bằng văn bản, nước này đề nghị chuyển giao một phần uranium làm giàu cho một nước thứ ba đồng thời hoãn các cuộc đàm phán hạt nhân cho đến sau khi có lệnh ngừng bắn vĩnh viễn. Nhưng Tổng thống Mỹ gọi yêu cầu này là “hoàn toàn không thể chấp nhận được”.

Đáp lại, ông Baghaei nhắc lại lập trường của Tehran hôm 18/5. “Đây hoàn toàn không phải là vấn đề chúng tôi đàm phán hay thỏa hiệp. Quyền làm giàu uranium của Iran đã được công nhận theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT)”, ông nói. Iran cũng đưa ra năm điều kiện tiên quyết cho việc nối lại bất kỳ cuộc đàm phán nào được nối lại, gồm: chấm dứt chiến sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả Lebanon; dỡ bỏ lệnh trừng phạt; dỡ bỏ đóng băng các tài sản; bồi thường chiến tranh; và công nhận chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz. Javad Heiran-Nia, một nhà phân tích quan hệ quốc tế có trụ sở tại Tehran, cho rằng tranh chấp về trình tự là vấn đề cơ bản chứ không phải chiến thuật. Iran muốn vấn đề Hormuz được giải quyết trước tiên để ngăn Washington sử dụng việc phong tỏa hải quân làm đòn bẩy.

Trong khi đó, Mỹ muốn đàm phán hạt nhân ngay từ đầu để có thể duy trì lệnh phong tỏa hải quân trong suốt quá trình đàm phán và giữ nó như một con bài hiệu quả để ép đối phương phải chấp nhận. “Đây là một khoảng cách cấu trúc sâu sắc: Iran đang tìm kiếm một thỏa thuận bảo đảm dài hạn sau khi Mỹ rút khỏi JCPOA năm 2018, trong khi Washington muốn sử dụng áp lực quân sự và trừng phạt để đạt được những nhượng bộ tối đa”, nhà phân tích này nói thêm. JCPOA là bản Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA), thỏa thuận hạt nhân năm 2015 mà các cường quốc toàn cầu đã đạt được với Iran, trước khi ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận này.

Lý giải về quan điểm hiện tại của đôi bên, Ilhan Niaz, giáo sư lịch sử tại Đại học Quaid-e-Azam ở Islamabad, Pakistan cho biết cả Mỹ và Iran đều có lý do chiến lược để duy trì lập trường hiện tại. “Iran hiện mạnh hơn nhờ chiến tranh so với những gì họ từng hy vọng đạt được nếu tiếp tục các chính sách kiềm chế trước đây của Mỹ”, ông nói.

“Iran sẽ kiên quyết đòi hỏi các điều khoản phù hợp với thực tế, và Mỹ sẽ kiên quyết đòi hỏi các điều khoản tương thích với việc bảo tồn uy tín siêu cường của mình”, Ilhan Niaz nhận định.

Pakistan hụt hơi

Bộ trưởng Nội vụ Mohsin Naqvi là quan chức cấp cao thứ ba của Pakistan đến thăm Tehran trong những tuần gần đây, sau chuyến đi cuối tháng 4 của Tổng tư lệnh, Thống tướng Asim Munir và chuyến thăm chung trước đó của cả hai quan chức này. Tuy nhiên, có những dấu hiệu cho thấy, Pakistan đang tiến gần đến một kịch bản ngoài mong đợi: từ một kênh không thể thiếu thành một lựa chọn bị cả hai bên bỏ qua.

“Một khi Iran và Mỹ tham gia thông qua các kênh khác như Oman hoặc Qatar, hoặc kết luận rằng Pakistan không thể áp đặt ý chí của mình lên bất kỳ bên nào, vai trò của Islamabad sẽ trở nên thứ yếu”.

Người phát ngôn Baghaei cũng xác nhận rằng các cuộc tham vấn với Oman vẫn đang tiếp tục, bao gồm các cuộc đàm phán cấp chuyên gia tại Muscat tập trung vào việc đảm bảo an toàn hàng hải qua eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, Mehran Kamrava, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Georgetown ở Qatar, đã phản bác lại đánh giá đó. “Sự sụp đổ của thỏa thuận ngừng bắn không nhất thiết có nghĩa là Pakistan sẽ bị bất kỳ bên nào bỏ qua.” Phát biểu với hang tin Al Jazeera, chuyên gia này cho rằng Pakistan vô cùng quan trọng về mặt ngoại giao với tư cách là nguồn liên lạc và giao tiếp. Ít nhất, nỗ lực ngoại giao của Pakistan đã tạo ra một sự tạm hoãn thi hành án và sự khởi đầu của một tiến trình ngoại giao.

Ai sẽ quyết định cuộc chiến?

Thế bế tắc hiện tại đẩy tình hình đến ngưỡng giao tranh trở lại. Cả Mỹ và Iran đã sẵn sang cho hành động quân sự. Theo các tin tức công khai, Iran đã khôi phục quyền tiếp cận hoạt động đối với 30 trong số 33 địa điểm phóng tên lửa dọc theo eo biển Hormuz, với kho tên lửa ước tính ở mức khoảng 70% so với trước chiến tranh. Còn Lầu Năm Góc chuẩn bị danh sách mục tiêu bao gồm các cơ sở năng lượng và cơ sở hạ tầng của Iran.

Chuẩn tướng Abolfazl Shekarchi, người phát ngôn của Lực lượng vũ trang Iran, cảnh báo vào ngày 17/5 rằng bất kỳ hành động quân sự nào khác của Mỹ sẽ dẫn đến “các cuộc tấn công tàn khốc và dữ dội hơn”. Phát biểu này gợi ý rằng, một khi được khôi phục, các đòn trừng phạt quân sự sẽ lớn và tàn khốc hơn với cả hai.

Tình huống hiện tại, theo giáo sư Ilhan Niaz, giống với một cuộc xung đột khác mà phải mất nhiều năm để thay đổi hướng đi. Ông Niaz mô tả những gì sắp xảy ra là “một thế bế tắc kéo dài, thỉnh thoảng bị gián đoạn bởi những lần vi phạm lệnh ngừng bắn”.

Iran tuyên bố quân đội đã “đặt tay trên cò súng”, cảnh báo Mỹ và đồng minh

VOV.VN - Iran ngày 19/5 phát đi thông điệp cứng rắn nhằm vào Mỹ và các đồng minh, khẳng định lực lượng vũ trang nước này đang ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao nhất và sẽ đáp trả mạnh mẽ nếu tiếp tục bị gây sức ép quân sự.