Bí mật ngôn ngữ Jazz Nguyên Lê khi guitar cất tiếng đàn bầu

“Ảo thuật gia” Nguyên Lê và cây guitar điện biết cất tiếng đàn bầu

Nguyên Lê ôm cây guitar điện trên sân khấu. Khán phòng chật kín người xúc động lặng đi rồi ồ lên vỗ tay không dứt khi ông kết thúc phần trình diễn. Tiếng đàn bầu. Đàn nguyệt. Đàn tranh. Cải lương. Đờn ca tài tử… Tất cả ngỡ như lạc vào không gian diễn xướng dân gian nào đó, vừa cổ truyền, vừa hiện đại, vừa tinh tế, vừa sâu lắng. Có lúc như thiền định. Có lúc lại sôi động, tròn, nảy. Đó chính là khoảnh khắc mở màn đầy ấn tượng của hội thảo “Ngôn ngữ Jazz trong âm nhạc truyền thống”, một sự kiện điểm nhấn trong khuôn khổ Hanoi Jazztival 2026. Xin được gọi Nguyên Lê là “ảo thuật gia” guitar từ những khoảnh khắc đặc biệt ấy.

Buổi trò chuyện, giao lưu của “ảo thuật gia” guitar Nguyên Lê với sự hỗ trợ của nghệ sĩ San Trịnh kết hợp minh họa âm nhạc trực tiếp đã vượt khỏi khuôn khổ của một hội thảo thuần túy. Nguyên Lê đưa người nghe đến với tư duy nghệ thuật đặc biệt mà ông gọi là cá tính của chính mình. Từ đó, ông lý giải vì sao Jazz không chỉ là một thể loại âm nhạc mà là ngôn ngữ đa văn hóa, và bằng cách nào những chất liệu âm nhạc dân gian Việt Nam có thể cất lời kiêu hãnh trong không gian đương đại?

Đưa âm nhạc truyền thống dân tộc vào Jazz

Câu chuyện sáng tạo của Nguyên Lê mang màu sắc đặc biệt. Trên sân khấu, ông không dùng cây guitar để phô diễn kiểu phương Tây. Thay vào đó, ông biến guitar thành một "bộ dịch âm thanh" dân tộc độc nhất vô nhị. Chỉ với một cây guitar điện kết hợp cùng bộ xử lý hiệu ứng kỹ thuật số và chiếc cần nhún, Nguyên Lê lên đồng cùng âm thanh, tái tạo trọn vẹn sự mềm mại, nhấn nhá của đàn bầu hay những cú nảy ngón ngọt lịm của đàn nguyệt.

Kể về kỹ thuật mang cá tính độc nhất vô nhị này, Nguyên Lê nở nụ cười tự hào khi nhắc lại kỷ niệm cũ. Đàn bầu chính là nhạc cụ truyền thống duy nhất mà ông từng chính thức theo học. Sau chuyến trở về Hà Nội năm 1979 và những buổi thụ giáo cùng nghệ sĩ Hương Thanh tại Paris, ông từng nhận ra mình "chơi đàn bầu thật rất tệ". Nhưng chính từ cái sự "tệ" ấy, một cuộc cách mạng tư duy bắt đầu bùng lên trong tâm hồn ông. Không thể làm chủ cây đàn một dây mộc mạc, Nguyên Lê quyết định mang toàn bộ linh hồn của đàn bầu, chuyển dịch trọn vẹn lên sáu dây của cây guitar điện.

Không dừng lại ở đó, ông phân tích sâu sắc cách nhả câu của đàn nguyệt để áp dụng kỹ thuật thế tay luân phiên và bỏ dây trên guitar. Bằng cách tạo ra những khoảng âm rộng đến một quãng tám, ông khiến câu nhạc ngũ cung Việt Nam trở nên mênh mang, đa tầng nhưng vẫn giữ nguyên hồn cốt dân tộc. Cây guitar điện trong tay Nguyên Lê không còn là biểu tượng thuần túy của âm nhạc Âu - Mỹ, mà đã trở thành chiếc cầu nối mang trọn vẹn thẩm mỹ âm nhạc dân gian Việt Nam vào không gian âm nhạc thế giới.

Jazz là một ngôn ngữ âm nhạc đa văn hóa

Một trong những mục tiêu lớn nhất mà hội thảo “Ngôn ngữ Jazz trong âm nhạc truyền thống” hướng tới là giúp khán giả có cái nhìn rõ nét về Jazz. Jazz không phải là một tập hợp các quy tắc đóng khung, lại càng không phải là đặc quyền của riêng văn hóa phương Tây. Jazz, theo tư duy của Nguyên Lê, chính là ngôn ngữ âm nhạc có khả năng thẩm thấu và hội nhập vào mọi nền văn hóa trên thế giới mà không làm biến dạng hay nhạt hòa các giá trị bản địa.

Nguyên Lê sinh năm 1959 tại Paris trong một gia đình gốc Việt, ông tốt nghiệp ngành Triết học trước khi chính thức rẽ hướng sang âm nhạc chuyên nghiệp. Từ những năm đầu sự nghiệp với vai trò thành viên Dàn nhạc Jazz Quốc gia Pháp hay nhóm nhạc fusion Ultramarine, ông vốn đã là một tay guitar tài năng nhưng chưa tìm thấy "bản sắc" riêng biệt. Chỉ đến khi chạm vào gốc gác Việt Nam qua album đầu tay Miracles (1989) và đặc biệt là kiệt tác Tales from Viêt Nam (1996), ông mới nhận là mình đã tìm ra tiếng nói âm nhạc của riêng mình.

Giải mã về cách Jazz đối thoại với nhạc truyền thống, Nguyên Lê không cho rằng kết hợp Jazz và dân ca chỉ là việc chơi ngẫu hứng hỗn loạn trên nền giai điệu cổ. Ông khẳng định, sự kết hợp này đòi hỏi một cấu trúc hòa âm - phối khí cực kỳ chặt chẽ. Giai điệu ngũ cung Việt Nam hay tiếng hát dân gian đóng vai trò như câu hỏi, còn bản phối Jazz với những cấu trúc ô nhịp được tính toán kỹ lưỡng chính là câu trả lời. Sự tương thích kỳ diệu nằm ở chỗ âm nhạc truyền thống Việt Nam mang một không gian hoàn toàn rộng mở để các hợp âm Jazz hiện đại có thể thâm nhập, tô điểm và tạo ra những bất ngờ về mặt thẩm mỹ.

Điểm sắc sảo trong hành trình của Nguyên Lê còn là sự cởi mở theo thời gian. Nguyên Lê tâm sự, năm 1996, ông từng khắt khe chỉ tìm kiếm hồn cốt trong âm nhạc cổ truyền và xa lạ với nhạc Pop. Nhưng đến năm 2011, khi trở về Hà Nội làm việc cùng nhạc sĩ Nguyễn Huy Tuấn và gặp gỡ ca sĩ Tùng Dương, ông nhận ra rằng ngay cả nhạc Pop hay âm nhạc đương đại Việt Nam cũng mang trong mình dòng chảy văn hóa quan trọng cần được lắng nghe và đối thoại.

"Âm nhạc truyền thống Việt Nam ngày xưa là âm nhạc không có hòa thanh, như đờn ca tài tử... Vì vậy, việc sử dụng hòa thanh trong âm nhạc Việt Nam cần sự khéo léo hơn rất nhiều, yêu cầu phải có thẩm mỹ và có gu."  Với tư duy đó, Nguyên Lê đã tạo ra một sự cân bằng hoàn hảo với những lúc tự do đầy phóng khoáng để cảm xúc thăng hoa, nhưng cũng có những khi được thắt chặt tuyệt đối về mặt tiết tấu và cấu trúc.

Đánh giá về ý nghĩa của hội thảo cũng như không gian Hanoi Jazztival 2026, nhạc sỹ Dương Cầm, Tổng đạo diễn Hanoi Jazztival 2026 cho rằng đây là cơ hội quý để mang một thần tượng Jazz đến với các bạn trẻ Việt. Hoàn toàn có thể xây dựng nhạc Jazz mang ngôn ngữ dân gian Việt Nam, hay nói cách khác chất liệu dân gian hoàn toàn có thể tạo ra các tác phẩm Jazz quốc tế. Âm nhạc của Nguyên Lê, Ngô Hồng Quang, Quyền Văn Minh là minh chứng rõ ràng.

"Mình cảm thấy đây là một sự kiện rất ý nghĩa với nhạc Jazz Việt Nam và là một bước thúc đẩy cần thiết để nhạc Jazz Việt Nam hòa nhập hơn với thế giới. Chính những lễ hội như Jazz Festival 2026 lần này là những viên gạch cần thiết để đưa Jazz tới gần hơn với khán giả đại chúng”, nghệ sĩ trẻ San Trịnh xúc động chia sẻ với phóng viên Báo điện tử Tiếng nói Việt Nam.

Hội thảo “Ngôn ngữ Jazz trong âm nhạc truyền thống” khẳng định những yếu tố trong âm nhạc truyền thống Việt Nam có thể đối thoại với Jazz, thông qua "ngôn ngữ Jazz” để chinh phục những không gian âm nhạc tầm vóc quốc tế.

Một số hình ảnh tại sự kiện:

Jazz & Phố: Tái hiện hành trình hơn một thế kỷ Jazz giữa lòng Hà Nội

VOV.VN - Ngày 17/9/2026, Triển lãm "Jazz & Phố - Giao thoa không biên giới" khai mạc tại Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long. Đây là hoạt động điểm nhấn mở màn Liên hoan Nhạc Jazz Quốc tế Hà Nội 2026 - Hanoi Jazztival 2026.