Giải mã bí ẩn hồn Mường cổ giữa lòng Hà Nội từ “Đẻ đất đẻ nước”
VOV.VN - “Đẻ đất đẻ nước”, pho sử thi văn hóa Mường từ bếp lửa nhà sàn Yên Xuân bất ngờ hiện diện bên hồ Hoàn Kiếm qua lăng kính mỹ thuật đương đại. Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, hành trình đánh thức hồn thiêng xứ Mường giữa phố thị ẩn chứa điều gì khiến người trẻ dừng chân?
Hồn Mường cổ từ sử thi “Đẻ đất đẻ nước”
“Đẻ đất đẻ nước”, pho sử thi ngàn năm vốn chỉ quen thuộc bên bếp lửa nhà sàn dưới tán rừng xanh thẳm ở chân núi Viên Nam, ngoại thành Hà Nội bỗng xuất hiện bên hồ Hoàn Kiếm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Không gian nghệ thuật thị giác độc đáo ấy khiến nhiều du khách và công chúng, đặc biệt là người trẻ dừng chân, ngắm nghía và tò mò.
Giải mã bí ẩn hồn Mường từ dự án của Không gian sinh thái và sáng tạo văn hóa Mường Lũng Trăng, giám tuyển, nhà sáng lập Lũng Trăng Thân Thị Xuân và nghệ sĩ Nguyễn Đức Phương đã đưa những câu chuyện về nguồn cội, thiên nhiên và đời sống cộng đồng đến gần hơn với công chúng Thủ đô thông qua ngôn ngữ mỹ thuật đương đại.
Trong kho tàng văn hóa dân gian Mường, sử thi “Đẻ đất đẻ nước” là tác phẩm đồ sộ, lưu truyền những câu chuyện về sự hình thành trời đất, sự sống, con người và bản Mường. Qua nhiều thế hệ, sử thi được gìn giữ bằng hình thức truyền miệng và diễn xướng, gắn liền với đời sống tinh thần của cộng đồng.
Làm thế nào để câu chuyện được truyền lại từ ngàn đời có thể tiếp tục khơi gợi sự quan tâm của thế hệ trẻ? Liệu một pho sử thi truyền miệng như thế có trở nên lạc lõng khi đặt giữa phố thị sầm uất? Liệu dòng người lướt qua có dừng lại, chụp vội một tấm hình check-in rồi lãng quên ngay sau đó?
Chính nỗi trăn trở ấy đã trở thành chất xúc tác để nhóm sáng tạo dốc trọn tâm huyết đi tìm lời giải. Họa sĩ Nguyễn Đức Phương cùng các cộng sự đã chọn cách kể lại pho sử thi đồ sộ của người Mường cổ bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới mẻ, giàu sức gợi và chạm tới cảm xúc của thế hệ trẻ hôm nay.
Bài toán lớn nhất đặt ra cho ê-kíp thực hiện dự án là làm sao chuyển tải được chiều sâu triết lý của áng sử thi vào không gian trưng bày đô thị mà không làm mất đi vẻ linh thiêng nguyên bản. Sau nhiều thử nghiệm khắt khe về cấu trúc và chất liệu, nhóm sáng tạo quyết định chắt lọc hai thành tố cốt lõi khởi sinh và nuôi dưỡng vạn vật trong vũ trụ quan của người Mường là Đất và Nước.
Từ ý niệm đó, hai cụm tác phẩm sắp đặt chủ đạo ra đời như một bản hòa âm thị giác giàu chất thơ. “Đẻ nước” được lấy cảm hứng từ đóa hoa Tlăng của núi rừng. Tác phẩm được tạo hình trải dài mềm mại, uyển chuyển như dòng suối nguồn bất tận, gửi gắm trọn vẹn biểu tượng về lòng thủy chung và đạo nghĩa vợ chồng keo sơn, son sắt của đồng bào Mường.
“Đẻ đất” được đặt sóng đôi cùng dòng nước là cấu trúc vươn cao gồm 12 thanh lịch Đoi, kết tinh từ hệ thống tri thức thiên văn cổ xưa của người Mường về cách ngắm trăng, sao để tính ngày giờ gieo hạt, gặt lúa và ứng xử hài hòa với thiên nhiên.
Chia sẻ về dự án tâm huyết này, nhà sáng lập, giám tuyển nghệ thuật Thân Thị Xuân cho biết: “Đến với kỳ lễ hội năm nay, Lũng Trăng mang tới một sắc thái mới qua việc sáng tạo trên nền tảng văn hóa Mường với điểm nhấn là tác phẩm “Đẻ đất đẻ nước”. Riêng với hợp phần Đẻ đất, chúng tôi thiết kế các bộ đèn lấy cảm hứng từ lịch Đoi, hệ lịch bằng tre truyền thống dùng để xem thời tiết của người Mường.
Dù không còn được sử dụng phổ biến trong đời sống thường nhật, lịch Đoi vẫn mang giá trị đặc biệt khi đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Vì vậy, chúng tôi mong muốn hình tượng lịch Đoi sẽ tiếp tục được hồi sinh dưới ánh đèn nghệ thuật tại lễ hội năm nay”.
Sự kết hợp giữa tư duy tạo hình đương đại và biểu tượng dân gian giúp triết lý sống nương tựa vào đất trời của người Mường cổ hiện lên trực quan, gần gũi, tạo cầu nối tự nhiên để người trẻ bước vào thế giới sử thi.
Đánh thức di sản văn hóa Mường
Điểm nhấn tạo nên sức sống riêng biệt của triển lãm “Đẻ đất Đẻ nước” trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 chính là quan niệm di sản chỉ thực sự sống khi được thở cùng hơi thở của con người.
Bên cạnh phần trưng bày mỹ thuật thị giác, không gian sáng tạo bên bờ hồ Hoàn Kiếm còn đón nhận sự hiện diện trực tiếp của các nghệ nhân và bà con người Mường. Từ vùng đất Yên Xuân, dưới chân núi Viên Nam, nơi văn hóa Mường vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng, tiếng chiêng đã vượt qua không gian núi đồi ven đô để trở về với trái tim của Thủ đô Hà Nội.
Với mong muốn gìn giữ, tiếp nối và lan tỏa những giá trị văn hóa Mường, Lũng Trăng mang đến Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 chương trình nghệ thuật đặc biệt “Âm vang xứ Mường - Từ cội nguồn tới ngàn sau”.
Bằng tiếng chiêng, lời ca và những điệu múa, các nghệ nhân và bà con đưa công chúng và du khách đến gần hơn với đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng người Mường, góp phần đưa di sản hòa vào đời sống đương đại, thắp sáng bản sắc vùng miền bằng tinh thần sáng tạo.
Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 là sân chơi khuyến khích các nhà thiết kế, kiến trúc sư và nghệ sĩ sáng tạo nên những tác phẩm, công trình gắn với kiến trúc, văn hóa và di sản. Với ý nghĩa đó, nhà sáng lập Lũng Trăng kỳ vọng “Sẽ có nhiều người đến với văn hóa Mường. Thông qua kỳ lễ hội này, nhiều khách hàng, du khách người nước ngoài sẽ có mối quan tâm đặc biệt tới văn hóa Việt Nam, đặc biệt là văn hóa Mường”.
Trong cuộc sống gắn bó với núi rừng, ruộng đồng, người Mường luôn gửi gắm qua lời ca, điệu múa những ước vọng về sự sinh sôi, mùa màng tốt tươi, cuộc sống ấm no và bản làng yên vui. Và sâu lắng hơn cả, sử thi “Đẻ đất đẻ nước” lưu giữ những quan niệm của người Mường về sự hình thành trời đất, thiên nhiên, con người và cội nguồn của đời sống cộng đồng.
Từ những ước vọng về mùa màng, những câu hát bình dị, lòng biết ơn đối với thiên nhiên và nguồn cội, những âm thanh của sử thi và tiếng chiêng, tất cả cùng hòa quyện, tạo nên một hành trình nghệ thuật giàu cảm xúc, kết nối quá khứ với hiện tại, truyền thống với sáng tạo đương đại.