Học Hollywood làm phim, điện ảnh Việt đừng biến mình thành "bản sao"

Bước sang nửa sau của năm 2026, khi cơn sốt doanh thu từ những "hiện tượng phòng vé" của năm trước đã hạ nhiệt, áp lực về một mô hình phát triển bền vững và chuyên nghiệp hóa lại đặt ra thách thức lớn hơn bao giờ hết cho điện ảnh Việt Nam. Những đỉnh cao thương mại dù chứng minh được tiềm năng to lớn của thị trường nội địa, nhưng vẫn chưa thể khỏa lấp được sự thiếu ổn định kinh niên của một nền điện ảnh đang thiếu đi bệ đỡ công nghiệp.

Tại hội thảo “Công nghiệp điện ảnh Mỹ – Mô hình thành công và bài học cho Việt Nam” trong khuôn khổ Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV), giới quản lý, các học giả và những nhà làm phim tên tuổi đã cùng mổ xẻ những cơ chế cốt lõi tạo nên "đế chế" Hollywood. Những chia sẻ trực diện trong cuộc thảo luận này đã chỉ rõ: muốn tiến xa, điện ảnh Việt không thể tiếp tục làm phim theo tư duy ăn đong mà phải thay đổi từ gốc rễ.

Trong chuỗi giá trị toàn cầu, công nghiệp điện ảnh Mỹ từ lâu đã khẳng định vị thế của một hệ sinh thái đồng bộ và hoàn chỉnh bậc nhất, nơi nghệ thuật kể chuyện, công nghệ, tài chính và phân phối gắn kết chặt chẽ. Đối với Việt Nam, việc chuyển mình từ một thị trường tiêu thụ đơn thuần sang một nền công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh đang là đòi hỏi cấp bách. Điện ảnh không chỉ đóng góp vào sự tăng trưởng kinh tế mà còn gánh vác sứ mệnh quảng bá hình ảnh đất nước, nâng cao sức mạnh mềm quốc gia. Tuy nhiên, để hiện thực hóa khát vọng đó, ngành phim trong nước cần nhìn thẳng vào những bài học kinh nghiệm từ Hollywood để tìm ra lộ trình bản địa hóa phù hợp với nguồn lực nội tại.

Doanh thu tăng, bài toán phát triển vẫn còn đó

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh của năm trước, đạo diễn Phan Gia Nhật Linh đã dẫn chứng những số liệu thống kê cụ thể để thấy rõ tốc độ mở rộng của thị trường. Trong năm 2025, doanh thu toàn thị trường đã cán mốc kỷ lục 5,6 nghìn tỷ đồng, tương đương 213 triệu USD, với hơn 70 triệu vé được bán ra tại các rạp. Việc phim Việt chiếm giữ hơn 60% thị phần phòng vé nội địa đã chứng minh chỗ đứng vững chắc của các câu chuyện mang tính bản địa ngay trên sân nhà. Cùng với lợi thế của một quốc gia có gần 80 triệu người dùng Internet, đạt tỷ lệ phủ lên tới 78,8%, thị trường nội dung video số và các nền tảng trực tuyến tại Việt Nam được dự báo sẽ duy trì mức tăng trưởng gần 10% mỗi năm trong một thập kỷ tới.

Dù sở hữu những con số tăng trưởng ấn tượng của năm 2025, thị trường điện ảnh nước nhà khi bước sang năm 2026 vẫn đang loay hoay giải bài toán bền vững. Đánh giá về thực trạng này, TS Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến và Phát triển Điện ảnh Việt Nam, thẳng thắn nhận định: "Nền điện ảnh nước nhà vẫn thiếu sự gắn kết chặt chẽ và đồng bộ giữa các khâu từ sáng tạo kịch bản, sản xuất, phát hành, marketing cho đến đào tạo nhân lực chuyên sâu. Không ít dự án phim hiện nay vẫn được sản xuất theo tư duy ăn đong, chạy theo các trào lưu ngắn hạn của mạng xã hội thay vì dựa trên những nghiên cứu thị trường bài bản hay một định hướng nghệ thuật dài hơi". Chính sự thiếu đồng bộ này khiến thị trường rơi vào tình trạng trồi sụt thất thường, số lượng phim chịu lỗ vốn vẫn chiếm tỷ lệ áp đảo. Việc nghiên cứu mô hình Hollywood lúc này là để thấu hiểu bản chất của một nền điện ảnh mạnh, nhằm tìm kiếm giải pháp tổ chức hệ thống bài bản hơn. 

Hollywood chinh phục khán giả bằng cách nào?

Phân tích về nguyên nhân giúp điện ảnh Mỹ duy trì sức hút trường tồn trên toàn cầu, nhà nghiên cứu Hoàng Dạ Vũ từ Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội đã lý giải vấn đề dưới góc nhìn mỹ học và lý thuyết nhận thức điện ảnh. Bà nhận định: "Từ thời kỳ sơ khai với khái niệm 'điện ảnh của sự hấp dẫn' cho đến thời kỳ Hollywood hiện đại, điện ảnh Mỹ luôn vận hành dựa trên sự kết hợp hoàn hảo giữa hai yếu tố: khả năng tạo ra những đại cảnh trình diễn thị giác hoành tráng bằng công nghệ, kỹ xảo, hành động và một hệ thống kể chuyện cực kỳ chặt chẽ nhằm dẫn dắt, điều phối cảm xúc của người xem".

Sức mạnh của Hollywood nằm ở quy trình công nghiệp hóa việc nắm bắt tâm lý công chúng. Từ thập niên 1920, các hãng phim lớn tại Mỹ đã xây dựng hệ thống khảo sát thị hiếu và phân tích dữ liệu phòng vé rất khoa học. Khâu chiếu thử (test screening) từ lâu đã trở thành một nguyên tắc bắt buộc; dựa trên phản hồi thực tế của người xem tại đây, các nhà làm phim sẵn sàng sửa đổi đoạn kết, cắt bỏ tình tiết hoặc điều chỉnh lại nhịp điệu dựng phim để tối ưu hóa trải nghiệm khi ra rạp.

Sự chuyên nghiệp này kết hợp với nghệ thuật kể chuyện bậc thầy dựa trên cấu trúc ba hồi cổ điển, mô hình "hành trình người anh hùng" (hero's journey) như trong siêu phẩm Avatar của James Cameron, hay kỹ thuật cài cắm các cú đảo chiều bất ngờ (plot twist) đầy ngoạn mục như bộ phim Giác quan thứ sáu (The Sixth Sense) của M. Night Shyamalan. Kịch bản Hollywood tuân thủ nghiêm ngặt việc cứ sau mỗi khoảng thời gian ngắn từ 5 đến 10 phút phải xuất hiện một điểm nút kịch tính mới để duy trì độ căng của mạch phim. Tất cả các yếu tố hình ảnh, chuyển động máy quay linh hoạt, ánh sáng cùng hệ thống âm thanh Dolby Atmos hay IMAX Sound hòa quyện với những bản nhạc phim mang tính biểu tượng của John Williams hay Hans Zimmer đều không ngoài mục đích điều khiển tâm lý khán giả ở cấp độ công nghiệp.

Sức hấp dẫn này còn được bảo chứng bởi hệ thống ngôi sao toàn cầu làm chủ màn ảnh bằng phương pháp diễn xuất nhập vai tâm lý chuyên sâu (method acting). Cuối cùng, một bộ phim hay sẽ được khai thác tối đa giá trị thương mại thông qua chiến lược marketing tổng lực đa nền tảng và một hệ sinh thái sản phẩm ăn theo (merchandising) khổng lồ từ đồ chơi, trang phục cho đến công viên giải trí. Doanh thu từ những sản phẩm này thậm chí còn vượt xa doanh thu phòng vé, biến bộ phim thành thỏi nam châm thu hút dòng tiền.

Muốn có kịch bản hay, hãy xây dựng thế giới trước

Một trong những rào cản lớn nhất và là căn bệnh kinh niên của điện ảnh Việt Nam hiện nay chính là cuộc khủng hoảng kịch bản sâu sắc, khiến nhiều dự án dù có ý tưởng ban đầu khá tốt nhưng khi triển khai lại thiếu hụt cấu trúc chặt chẽ, nhân vật hời hợt. Chia sẻ về giải pháp cho nút thắt này, nhà làm phim kiêm biên kịch Kay Nguyễn đã mang đến hội thảo một phương pháp luận đột phá từ Hollywood mang tên "Kiến tạo thế giới" (World-building), từng được cô áp dụng thành công vào dự án phim Cô Ba Sài Gòn (2017). Đây là phương pháp được phát minh bởi Alex McDowell, Giám đốc mỹ thuật của bộ phim viễn tưởng đình đám Báo cáo thiểu số (Minority Report) do Steven Spielberg đạo diễn vào năm 2002.

Biên kịch Kay Nguyễn phân tích sự khác biệt cốt lõi: "Trái ngược hoàn toàn với quy trình làm phim truyền thống vốn là kịch bản có trước, các phòng ban bối cảnh, phục trang, kỹ xảo chạy theo sau – một quy trình dễ dẫn đến những điểm nghẽn và thiếu sự tương tác chéo do áp lực thời gian, phương pháp World-building đề cao triết lý: Thế giới có trước, câu chuyện đến sau một cách tự nhiên".

Theo đó, quy trình toàn diện này lấy thiết kế làm trung tâm và bắt đầu từ việc nghiên cứu nghiêm túc, sâu sắc về sinh học, nhân học, xã hội học, quy hoạch đô thị và các quy luật văn hóa để dựng lên một hệ sinh thái giả định hoàn chỉnh từ trong ra ngoài trước khi đặt bút viết cốt truyện cụ thể. Khi một thế giới với các quy luật vận hành chặt chẽ và logic nội tại vững chắc được hình thành, nó sẽ tự động sản sinh ra những câu chuyện, những xung đột và những hành động của nhân vật một cách chân thực, sống động nhất. Phương pháp này đòi hỏi một tư duy hệ thống và sự cộng tác cấp tiến giữa tất cả các phòng ban liên ngành ngay từ giai đoạn tiền kỳ, gạt bỏ tư duy tác giả duy nhất vốn dễ gây bế tắc. Đối với điện ảnh Việt Nam, việc tiếp cận phương pháp này chính là chìa khóa mở ra lối thoát cho sự nghèo nàn và thiếu chuyên nghiệp trong tư duy biên kịch hiện nay.

Học Hollywood nhưng đừng làm phim giống Hollywood

Nhìn vào công tác đào tạo nguồn nhân lực, đạo diễn Trịnh Đình Lê Minh đã đưa ra những phân tích về tầm ảnh hưởng của Hollywood trong việc giảng dạy ngành đạo diễn tại Việt Nam và trên thế giới. Kể từ thập niên 1950, điện ảnh Hoa Kỳ đã thiết lập nên một hệ ngôn ngữ điện ảnh mang tính chuẩn hóa toàn cầu, từ cấu trúc kể chuyện ba hồi, cách dàn cảnh, cho đến kỹ thuật dựng phim liên tục (continuity editing) mượt màng nhằm điều phối cảm xúc công chúng một cách trực quan.

Tuy nhiên, đạo diễn Trịnh Đình Lê Minh cũng thẳng thắn cảnh báo về một nghịch lý lớn khi hệ thống ấy bị tiếp nhận như một chân lý duy nhất và tuyệt đối: "Khi sinh viên bị bủa vây quá sớm bởi các mô hình đạo diễn đúng chuẩn Hollywood, họ dễ rơi vào cái bẫy rập khuôn, tư duy rằng mọi phân cảnh đều phải giải quyết bằng sự leo thang xung đột và sự giải tỏa cảm xúc theo công thức. Điều này vô hình trung triệt tiêu tinh thần thử nghiệm sáng tạo của người trẻ đối với những hình thức điện ảnh phi tuyến tính, những nhịp điệu chậm rãi hay những khoảng lặng giàu chất cảm giác".

Vì vậy, vấn đề cốt lõi của giáo dục đạo diễn hiện nay không phải là dạy người trẻ cách làm phim sao cho giống Hollywood, mà là giúp họ hiểu thấu đáo tại sao Hollywood vận hành hiệu quả, đồng thời giữ được một khoảng cách đủ tỉnh táo để không trở nên mô phạm, từ đó bảo vệ tiếng nói tác giả riêng của mình.

Khát vọng về một nền điện ảnh có linh hồn

Từ những kinh nghiệm quý báu của Hollywood, tầm nhìn về tương lai của điện ảnh Việt Nam đã được các nhà làm phim vạch ra một cách rõ nét. Đạo diễn Phan Gia Nhật Linh, người từng có bốn năm tu nghiệp Thạc sĩ Nghệ thuật tại Trường Điện ảnh Đại học Nam California (USC), chia sẻ: "Để tạo ra sự bứt phá, giáo dục điện ảnh nước nhà cần phải chuyển dịch mạnh mẽ từ việc chỉ dạy học viên cách 'làm phim' đơn thuần về mặt kỹ thuật sang tư duy 'xây dựng toàn bộ ngành phim' trong một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Việc tăng cường những nền tảng mang tính chiều sâu về văn học, lịch sử Việt Nam, triết học nghệ thuật, văn hóa dân gian và xã hội học đương đại cho sinh viên là điều bắt buộc". Đó mới chính là những chất liệu cốt lõi giúp người làm phim hiểu sâu sắc về con người và bối cảnh xã hội, từ đó tạo ra những tác phẩm có chiều sâu tư tưởng.

Đồng quan điểm về việc định vị giá trị cốt lõi của tác phẩm, PGS.TS Trần Hinh, người từng điều hành dự án đào tạo điện ảnh do Quỹ Ford tài trợ (giai đoạn 2005 - 2011), khẳng định: "Chìa khóa để đi ra thế giới chính là phải giữ chặt lấy những giá trị đậm chất bản địa. Chúng ta học hỏi công cụ, ngữ pháp hiện đại và tư duy công nghiệp, kỷ luật của Hollywood nhưng là để kể câu chuyện của riêng Việt Nam một cách hiệu quả nhất, chứ tuyệt đối không phải để biến mình thành một Hollywood phiên bản thu nhỏ".

Đồng thời, ông cũng nhấn mạnh vai trò quyết định của công chúng đối với sự phát triển lâu dài của ngành: "Một nền điện ảnh hiện đại không thể cất cánh nếu thiếu đi một thế hệ công chúng biết xem phim. Việc nhân rộng các câu lạc bộ điện ảnh, đưa việc giáo dục nghệ thuật đại chúng vào môi trường đại học sẽ góp phần nuôi dưỡng một thế hệ khán giả có gu thẩm mỹ cao, biết đồng cảm và sẵn sàng đồng hành cùng các tìm tòi nghệ thuật mới".

Điện ảnh Việt Nam ở thời điểm hiện tại đang đứng trước cơ hội lớn để thực hiện một cuộc bứt phá về chất. Với sự cộng hưởng từ tư duy công nghiệp nhạy bén, sự hỗ trợ chính sách từ phía nhà nước, việc tăng cường hợp tác quốc tế để thu hút các đoàn phim lớn, và trên hết là bản lĩnh giữ gìn linh hồn văn hóa dân tộc trong từng thước phim, chúng ta hoàn toàn có quyền kỳ vọng vào một kỷ nguyên mới – nơi điện ảnh Việt Nam tự tin khẳng định tiếng nói độc bản của mình trên bản đồ nghệ thuật toàn cầu.

Phim Việt muốn ra thế giới không thể chỉ trông chờ vào thể loại kinh dị

VOV.VN - Theo các nhà phát hành quốc tế, phim kinh dị vẫn đang là thể loại dễ xuất khẩu nhất. Tuy nhiên, chính những đơn vị đang trực tiếp đưa phim Việt ra thị trường nước ngoài cũng cho rằng nếu chỉ phụ thuộc vào dòng phim này, điện ảnh Việt khó có thể xây dựng vị thế dài hạn.