Thái Nguyên: Giữ sắc chàm Sán Chỉ ở Khâu Đấng

Trong những nếp nhà sàn ở Khâu Đấng, hình ảnh người phụ nữ ngồi bên khung cửa, tỉ mẩn đưa kim trên nền vải chàm vẫn khá quen thuộc. Trang phục phụ nữ Sán Chỉ không rực rỡ, nhưng dễ nhận ra bởi sắc chàm trầm, những dải viền đỏ, trắng, vàng, chiếc thắt lưng dệt nhiều màu và các phụ kiện bằng bạc. Mỗi chi tiết đều được làm chậm rãi, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi tay khéo léo.

Khu dân cư Khâu Đấng có hơn 30 hộ dân, chủ yếu là đồng bào Sán Chỉ, nằm ở thôn vùng cao Ngã Ba, xã Bằng Thành. Đời sống kinh tế, xã hội nơi đây đã có nhiều đổi thay, nguyên liệu may mặc cũng thuận tiện hơn trước, song nhiều gia đình vẫn duy trì việc tự khâu, thêu và sử dụng trang phục truyền thống trong sinh hoạt hằng ngày, lễ, Tết và các sự kiện của cộng đồng.

Với phụ nữ Sán Chỉ, việc học thêu thường bắt đầu từ trong gia đình. Từ khi còn nhỏ, các bé gái được bà, mẹ chỉ cách cầm kim, khâu những đường cơ bản rồi mới tập tạo hoa văn, phối màu và hoàn thiện từng phần của bộ trang phục. 

Chị Hoàng Thị Bìu, người dân Khâu Đấng nhớ lại những ngày đầu học thêu từ mẹ: “Từ năm 10 tuổi, tôi đã được mẹ dạy thêu. Mẹ dạy tôi cách tạo nên những hoa văn truyền thống của người Sán Chỉ. Lúc đầu tôi thấy khó lắm, nhưng bây giờ tôi đã thành thạo; tôi biết thêu quần áo, khăn, mũ để dùng. Mỗi khi mặc chiếc áo do tự tay mình làm ra, tôi cảm thấy rất vui, tự hào và càng thêm yêu bản sắc của dân tộc”. 

Từ những đường kim, mũi chỉ đầu tiên, giờ đây chị Hoàng Thị Bìu có thể tự hoàn thiện quần áo, khăn và mũ cho mình. Giá trị của sản phẩm trước hết nằm ở niềm vui khi được mặc thứ do chính tay mình làm ra, nhưng phía sau đó còn là những kỹ năng chị đã nhận từ mẹ và có thể tiếp tục truyền cho con cháu. Không ai ở Khâu Đấng xác định được nghề thêu có từ bao giờ. Người dân chỉ biết rằng việc truyền nghề vẫn diễn ra tự nhiên trong đời sống: người biết nhiều chỉ cho người biết ít; chị em cùng trao đổi cách tạo hoa văn, phối màu, cắt và may sao cho đúng dáng trang phục. 

Chị Đặng Thị Xuyên, người dân Khâu Đấng cho biết: Trước đây, một bộ quần áo phải đi qua nhiều công đoạn từ trồng bông, se sợi, dệt đến nhuộm vải. Ngày nay, vải và sợi có thể mua sẵn, giúp giảm công sức, nhưng các khâu tạo hình, trang trí và hoàn thiện trang phục vẫn cần làm bằng tay. “Trong thôn có rất nhiều người biết thêu. Chị em cũng chỉ bảo cho nhau, người biết nhiều chỉ lại cho người biết ít, rồi cùng trao đổi cách thêu, cách phối màu để tạo những hoa văn đẹp, phù hợp với trang phục truyền thống. Chúng tôi cố gắng dạy lại cho con cháu, nhất là các cháu gái, để các cháu hiểu và biết trân trọng nghề truyền thống của dân tộc mình", chị Xuyên chia sẻ. 

Trước đây, các cô gái Sán Chỉ trước khi về nhà chồng thường có từ 3 đến 7 bộ trang phục truyền thống, tùy điều kiện gia đình. Trẻ nhỏ cũng được may quần áo mới vào dịp lễ, Tết. Vì thế, mỗi bộ trang phục không chỉ là đồ dùng mà còn là một phần tài sản tinh thần của gia đình, gắn với những dấu mốc trong cuộc đời mỗi người. 

Cụ Ma Thị Goằn chia sẻ: Theo lời những người cao tuổi, hoa văn trên trang phục được lưu truyền qua nhiều thế hệ, lấy cảm hứng từ những hình ảnh gần gũi của núi rừng và cuộc sống. Hình quả trám, lá dương xỉ, đường khe hay dáng núi cao thấp được cách điệu rồi sắp xếp trên cổ áo, viền áo và các phụ kiện.

“Nghề thêu của dân tộc Sán Chỉ không biết có từ khi nào, từ đời này sang đời khác truyền dạy cho nhau. Bà biết thêu từ năm 12 tuổi; đến 19 tuổi đã biết tự cắt, may trang phục cho mình. Đầu tiên là học cầm kim, thêu những đường nét cơ bản; sau đó thêu cổ áo với các hoa văn hình quả trám, lá cây dương xỉ, hình khe, núi cao, núi thấp... Những hoa văn ấy gắn với thiên nhiên, núi rừng của bà con Sán Chỉ”, cụ Ma Thị Goằn chia sẻ. 

Những bộ trang phục đẹp thường được dành cho ngày Tết, lễ hội, đám cưới và các hoạt động văn hóa, văn nghệ. Một số bộ được thêu cầu kỳ hơn để dùng trong những nghi lễ quan trọng. Theo em Hoàng Thị Dung, việc mặc trang phục trong các dịp này cũng giúp trẻ em nhận biết hình dáng, màu sắc và ý nghĩa của bộ quần áo dân tộc mình, thay vì chỉ nhìn thấy trong ảnh hoặc tại nơi trưng bày: “Là người con của dân tộc Sán Chỉ, em rất muốn học thêu từ mẹ và học may quần áo của dân tộc mình. Mỗi dịp lễ, Tết, được mặc bộ quần áo truyền thống, em cảm thấy rất tự hào và trân trọng”.

Bà Hoàng Thị Mộng, Bí thư Chi bộ thôn Ngã Ba cho biết, để việc truyền nghề không chỉ phụ thuộc vào từng gia đình, Chi bộ vận động những người biết thêu, may hướng dẫn lại cho con cháu; đồng thời khuyến khích người dân mặc trang phục truyền thống trong các ngày hội và hoạt động văn hóa của thôn.

“Việc giữ gìn nét đẹp truyền thống trong trang phục Sán Chỉ đã được Chi bộ đăng ký là một nội dung học tập và làm theo Bác. Chúng tôi khuyến khích những người biết thêu, may hướng dẫn, truyền dạy lại cho con cháu; vận động các gia đình tạo điều kiện cho các cháu gái học thêu từ nhỏ. Trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ, ngày hội của thôn, chúng tôi cũng vận động chị em mặc trang phục truyền thống để tạo không khí vui tươi và giúp thế hệ trẻ thêm tự hào về văn hóa dân tộc mình”, bà Hoàng Thị Mộng nói thêm. 

Trong bối cảnh quần áo may sẵn ngày càng phổ biến, việc thêu những đường viền hay mảng hoa văn thủ công trên trang phục càng trở nên có ý nghĩa, không chỉ bởi giá trị thẩm mỹ mà còn góp phần gìn giữ nét riêng, sự tinh tế và giá trị văn hóa truyền thống. Ở Khâu Đấng, nghề thêu vẫn được duy trì bởi nó còn có mặt trong đời sống: Người lớn vẫn làm, vẫn mặc và vẫn chỉ cho trẻ nhỏ. Khi một cô gái trẻ biết cầm kim, nhận ra từng hoa văn và tự hoàn thiện bộ trang phục của mình, câu chuyện về sắc chàm Sán Chỉ lại được viết tiếp bằng một cách rất cụ thể.

Sau buổi lên nương, phụ nữ Sán Chỉ ở Khâu Đấng cùng nhau học và truyền dạy nghề thêu Phụ nữ Sán Chỉ ở Khâu Đấng trao truyền nghề dệt, thêu truyền thống qua các thế hệ Giữ nét độc đáo trên trang phục người Sán Chỉ qua mỗi đường kim, mũi chỉ Chị Đặng Thị Xuyên, người dân Khâu Đấng, thôn Ngã Ba, xã Bằng Thành, tâm huyết với nghề thêu truyền thống Phụ nữ Sán Chỉ diện trang phục truyền thống trong dịp lễ, Tết.

Văn hóa không chỉ để trình diễn mà phải trở thành chuẩn mực, hành vi và nếp sống

VOV.VN - Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 được kỳ vọng không chỉ là một ngày nghỉ mới mà trở thành dịp để người dân trực tiếp tham gia, thực hành và thụ hưởng văn hóa. Theo TS Đặng Vũ Cảnh Linh, điều quan trọng là đưa văn hóa vào cách sống, cách ứng xử và tạo ra công chúng bền vững.