Tôn vinh Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm và truyền thống khoa bảng dòng họ Ngô Thì

Hoạt động hướng tới kỷ niệm 280 năm ngày sinh Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm (1746–1803) và 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026).

Quốc Tử Giám được thành lập năm 1076 dưới triều Lý, là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam, thể hiện sự quan tâm của nhà nước đối với việc đào tạo, bồi dưỡng nhân tài. Trong nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám cùng hệ thống giáo dục và khoa cử đã góp phần hun đúc truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài của dân tộc; đào tạo nên nhiều thế hệ trí thức có đóng góp quan trọng vào sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.

Hiện tại, Văn Miếu – Quốc Tử Giám còn lưu giữ bia đề danh 5 vị tiến sĩ khoa bảng thuộc dòng họ Ngô Thì, chứng minh cho bề dày truyền thống coi trọng học vấn được trao truyền qua nhiều thế hệ. Tiêu biểu trong dòng tộc là Tiến sĩ Ngô Thì Sĩ (1726–1780), thân phụ Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm, ông ngoại nhà sử học Phan Huy Chú, có đóng góp trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, sử học đến văn chương và giáo dục.

Danh nhân Ngô Thì Nhậm (1746–1803) là một nhân vật có tầm vóc nổi bật, gắn liền với những biến động sâu sắc của lịch sử dân tộc cuối thế kỷ XVIII. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống học vấn, được giáo dưỡng bởi những người đi trước và sớm bộc lộ tư chất thông minh, ông đã đạt được những thành tựu đáng kể trên con đường khoa cử, trước tác và hoạt động chính trị. Ông còn có dấu ấn gắn bó sâu sắc với Quốc Tử Giám dưới triều Tây Sơn (qua tác phẩm Thái học môn lâu phú), cùng những tư tưởng sâu sắc về giáo dục và dùng người.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, TS Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Quốc Tử Giám và những người học tại đó đã góp phần bồi đắp truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài. Những giá trị ấy không chỉ được vun đắp trong thể chế giáo dục quốc gia mà còn được trao truyền qua gia đình, dòng họ, làng xã.

Dòng họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai là một trường hợp tiêu biểu với nhiều thế hệ nối tiếp chăm học tập, sáng tác và phụng sự đất nước. Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm là một trí thức tiêu biểu cuối thế kỷ XVIII. Ông đỗ Đầu kỳ thi Hương năm 1768, đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1775. Từng hoạt động dưới thời Lê - Trịnh và sau đó tham gia triều Tây Sơn, đảm nhận những trọng trách trong lĩnh vực chính trị, ngoại giao. Cuộc đời và sự nghiệp của ông phản ánh tài năng, bản lĩnh cùng những lựa chọn của người trí thức trước những bước ngoặt của lịch sử.

“Đối với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đáng chú ý là thời gian Ngô Thì Nhậm đảm nhiệm công việc tại Quốc Tử Giám dưới triều Tây Sơn đã để lại những dấu ấn qua các tác phẩm như ‘Thái học môn lâu phú’. Đây là một hướng nghiên cứu có ý nghĩa nhằm làm rõ vai trò của ông trong đời sống giáo dục, tư tưởng và những chuyển biến của thể chế giáo dục quốc gia đương thời. Việc đánh giá Ngô Thì Nhậm cần đặt trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, trên cơ sở đối chiếu tư liệu với tinh thần khách quan, toàn diện và khoa học”, ông Lê Xuân Kiêu nêu.

Tại hội thảo, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu tập trung thảo luận về quê hương, gia đình và truyền thống khoa bảng của dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai; thân thế, sự nghiệp và những đóng góp của Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm cùng các danh nhân trong dòng họ, đặc biệt là mối liên hệ với Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Bên cạnh đó, hội thảo cũng đề cập đến công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Ngô Thì, từ hệ thống di tích, các trước tác đến việc giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay.

PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn, nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn học, cho rằng, trong tiến trình lịch sử lâu dài của văn học trung đại Việt Nam, dòng họ Ngô Thì giữ một vị trí hết sức quan trọng. Khởi đầu từ Ngô Thì Ức cho đến các thế hệ tiếp nối, dòng văn Ngô Thì có khoảng 15 tác giả, tùy theo từng thống kê. Có thể xem dòng văn này như một “gia huy văn chương”, được kiến tạo bởi đông đảo tác giả qua khoảng bốn thế hệ.

“Nếu quốc gia có quốc huy thì mỗi dòng họ cũng có thể tạo dựng một “gia huy” riêng trong lĩnh vực văn chương, thể hiện bản sắc và truyền thống sáng tác của dòng tộc. Những dòng văn như Ngô Thì chính là nền tảng góp phần hình thành các vùng văn hóa, tạo nên hạt nhân bồi đắp truyền thống văn hiến của làng quê và vùng đất”, PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn nói.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám mang di sản đạo học Việt Nam tới UNESCO và nước Pháp

VOV.VN - Nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám và 50 năm hợp tác Việt Nam - UNESCO, chuỗi triển lãm, tọa đàm và hoạt động trải nghiệm di sản sẽ diễn ra tại Trụ sở UNESCO ở Paris và Đại học Montpellier, góp phần quảng bá truyền thống hiếu học Việt Nam ra thế giới.