Hơn một thế kỷ nghệ thuật kể chuyện Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Có những di tích được gìn giữ bằng những cuộc trùng tu. Có những di tích được lưu giữ trong sách sử. Nhưng cũng có những di tích được tiếp nối bằng nghệ thuật. Hơn một thế kỷ qua, Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ là biểu tượng của truyền thống hiếu học mà còn là nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ họa sĩ, kiến trúc sư, nhiếp ảnh gia và nghệ sĩ đương đại. Qua mỗi tác phẩm, di tích ấy lại được nhìn bằng một góc độ mới, được kể bằng một ngôn ngữ mới.

Cuối thế kỷ XIX, cùng với sự xuất hiện của máy ảnh phim kính khổ lớn và những chuyến du khảo của các họa sĩ phương Tây tại Đông Dương, Văn Miếu - Quốc Tử Giám bắt đầu xuất hiện trong hội họa với tư cách một đối tượng nghệ thuật. Một trong những tác phẩm sớm nhất còn được biết đến là bức ký họa “Miếu Khổng Tử” (1885) của họa sĩ Gaston Roullet. Trong chuyến đi khắp Việt Nam cuối năm 1885, đầu năm 1886, ông đã thực hiện hơn 200 tranh màu nước và ký họa. Bức vẽ về Văn Miếu không chỉ ghi lại diện mạo của di tích hơn 140 năm trước mà còn lưu giữ một chi tiết thú vị: tác giả kể lại việc viên tướng Pháp chỉ huy đoàn quân yêu cầu binh lính phải tôn trọng ngôi đền linh thiêng, không được xâm phạm.

Đến năm 1920, họa sĩ François de Marliave thực hiện bức “Phong cảnh Văn Miếu”. Khi ấy, nền khoa cử Nho học đã khép lại, Văn Miếu không còn giữ vai trò của một trung tâm giáo dục như nhiều thế kỷ trước. Dưới góc nhìn của một họa sĩ phương Tây, vẻ đẹp của những bức tường phủ rêu, những tán cây cổ thụ và không gian tĩnh lặng đã tạo nên một bức tranh giàu chất thơ, lưu giữ "bóng thời gian" của Hà Nội đầu thế kỷ XX. Cùng thời kỳ đó, các tác phẩm của Alix Aymé hay Jos-Henri Ponchin cũng cho thấy sức hấp dẫn của không gian này đối với nhiều nghệ sĩ nước ngoài.

Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Phạm Long, dù Văn Miếu thời điểm đó đã có phần xuống cấp, các họa sĩ Pháp vẫn đánh giá rất cao giá trị kiến trúc và chiều sâu văn hóa của di tích. Qua góc nhìn nghệ thuật, họ góp phần đưa hình ảnh Văn Miếu vượt khỏi phạm vi một công trình lịch sử để trở thành một biểu tượng thị giác của Hà Nội.

Khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, Quốc Tử Giám lại có thêm một vai trò khác. Nơi đây trở thành "lớp học ngoài trời" của nhiều thế hệ giảng viên và sinh viên mỹ thuật. Họ đến để nghiên cứu kiến trúc truyền thống, học cách xử lý phối cảnh, ánh sáng và không gian. Từ những buổi ký họa ấy, Quốc Tử Giám bước vào dòng chảy của mỹ thuật Việt Nam hiện đại.

Nếu các họa sĩ đầu thế kỷ XX nhìn Văn Miếu như một công trình kiến trúc giàu giá trị thẩm mỹ, thì nhiều nghệ sĩ Việt Nam lại tìm thấy ở đó những lớp ký ức văn hóa và những câu chuyện của con người.

Một điểm nhấn của triển lãm là bức sơn dầu “Thăm Văn Miếu” (1984) của Bùi Xuân Phái, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Khác với những góc phố cổ đầy hoài niệm vốn gắn với tên tuổi của ông, tác phẩm này đưa hình ảnh cô giáo và học sinh vào không gian Văn Miếu. Di tích không chỉ là bối cảnh của lịch sử mà trở thành nơi kết nối truyền thống hiếu học với những thế hệ tương lai. Chỉ bằng một khung cảnh giản dị, Bùi Xuân Phái đã gợi lên mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại, giữa di sản và đời sống.

Nhìn rộng hơn, mỗi giai đoạn lịch sử lại có một Quốc Tử Giám khác nhau trong nghệ thuật.

Sau chiến tranh, nhiều họa sĩ nhớ về Quốc Tử Giám như một không gian còn khá nguyên sơ, cây cối um tùm, ít dấu chân khách tham quan. Giữa Hà Nội còn nhiều ngổn ngang, nơi đây giống như một "ốc đảo" yên tĩnh. Đến thời kỳ Đổi mới, cùng với quá trình trùng tu và phát huy giá trị di sản, Quốc Tử Giám dần trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, của khát vọng học tập và thành đạt. Hình ảnh sĩ tử đến dâng hương trước mỗi kỳ thi, những tấm bia Tiến sĩ hay Khuê Văn Các xuất hiện ngày càng nhiều trong hội họa và nhiếp ảnh.

Ngày nay, Quốc Tử Giám lại tiếp tục có thêm một vai trò mới. Tại triển lãm "Quốc Tử Giám trong nghệ thuật" vừa diễn ra tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, gần 60 tác phẩm của 34 họa sĩ, nghệ sĩ và kiến trúc sư trong nước, quốc tế không chỉ giới thiệu vẻ đẹp của di tích mà còn cho thấy một dòng chảy sáng tạo kéo dài hơn một thế kỷ, từ những bức ký họa đầu tiên của các họa sĩ phương Tây đến những thực hành nghệ thuật đương đại.

Điều đáng chú ý là trong suốt dòng chảy ấy, thay đổi không phải là Quốc Tử Giám, mà là cách con người nhìn về Quốc Tử Giám. Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, điều đặc biệt của di tích này là trong suốt hơn một thế kỷ, nó chưa bao giờ ngừng xuất hiện trong sáng tác của các nghệ sĩ. Từ những bức ký họa, tranh màu nước, sơn dầu, lụa, sơn mài, đồ họa cho đến các tác phẩm sắp đặt, điêu khắc hay đa phương tiện, mỗi thế hệ đều tìm thấy ở Quốc Tử Giám một nguồn cảm hứng riêng. Chính sự tiếp nối ấy đã tạo nên một dòng chảy nghệ thuật xuyên suốt lịch sử của Thăng Long - Hà Nội.

Nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn cũng chỉ ra một sự thay đổi đáng chú ý: Nếu trước đây Quốc Tử Giám chủ yếu là đối tượng của nghệ thuật thì ngày nay, với sự hình thành của Nhà Thái Học và nhiều không gian văn hóa mới, nơi đây đang dần trở thành một điểm kết nối giữa tri thức và nghệ thuật. Các triển lãm, tọa đàm, hoạt động sáng tạo và giáo dục nghệ thuật được tổ chức thường xuyên đã biến di tích thành một không gian văn hóa mở, nơi nghệ thuật không chỉ kể câu chuyện về quá khứ mà còn góp phần tạo nên đời sống của di sản trong hiện tại.

Có lẽ đây cũng là điều đáng suy ngẫm nhất.

Một di tích chỉ thực sự sống khi mỗi thế hệ vẫn còn tìm thấy điều gì đó để khám phá và sáng tạo từ nó. Nghệ thuật không làm thay đổi lịch sử của Quốc Tử Giám, nhưng đã làm phong phú thêm cách con người cảm nhận về di tích này. Có người tìm thấy vẻ đẹp của kiến trúc. Có người nhìn thấy biểu tượng của tri thức. Có người bị cuốn hút bởi những dấu vết của thời gian. Và cũng có người coi đây là một không gian để thử nghiệm những ý tưởng sáng tạo mới.

Suốt gần 950 năm, Quốc Tử Giám là nơi lưu giữ ký ức của nền giáo dục Việt Nam. Hơn một thế kỷ qua, nghệ thuật lại tiếp tục viết thêm một lớp ký ức khác cho di tích ấy. Mỗi bức tranh, mỗi bức ảnh, mỗi tác phẩm sắp đặt không chỉ ghi lại hình ảnh của một công trình cổ mà còn phản chiếu cách con người ở từng thời đại đối thoại với lịch sử.

Có lẽ đó mới là giá trị lâu bền của nghệ thuật đối với di sản: Không chỉ lưu giữ những gì đã có, mà còn giúp di sản tiếp tục sống trong đời sống văn hóa đương đại, bằng những góc nhìn luôn mới và những cảm hứng chưa bao giờ ngừng chảy.

Khi nghệ thuật đánh thức một giảng đường đại học trăm năm tuổi

VOV.VN - Triển lãm “120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội - Truyền thống giáo dục tinh hoa và khai phóng” không chỉ mở ra một không gian nghệ thuật đương đại giữa lòng Hà Nội, mà còn đánh thức giảng đường Đại học Đông Dương hơn trăm năm tuổi bằng ánh sáng, âm thanh và ký ức.