Không chỉ ở lĩnh vực âm nhạc, nghệ thuật, vấn nạn vi phạm bản quyền cũng từng là “nỗi nhức nhối” đối với các nhà xuất bản, đơn vị phát hành sách. Từ ký ức thuê những cuốn truyện tranh sờn cũ cho đến xu hướng tìm mua sách thật ngày nay, thị trường xuất bản Việt Nam đã trải qua một cuộc dịch chuyển mạnh mẽ. Vấn đề tác quyền hiện không còn là câu chuyện đối phó mang tính hành chính, mà đã trở thành sợi chỉ đỏ kết nối văn minh: từ nhận thức của độc giả đến chiến lược chuyên nghiệp của các nhà xuất bản.

Một độc giả thuộc thế hệ 8X nhớ lại ký ức thuê truyện tranh những năm trước: "Ngày xưa, muốn có được cuốn truyện tranh đọc thì phải đi thuê. Có những cuốn thuê về đã nát tươm, nhưng không có cuốn mới nên vẫn mê đọc".

Một độc giả thế hệ 9X đời đầu cũng chia sẻ về thời kỳ truyện tranh thuê từng rất phổ biến: "Thời đó, cứ có tiền là ra các cửa hàng sách thuê truyện tranh về đọc. Thời đó ít đầu truyện tranh lắm, không như bây giờ. Mà toàn là truyện tranh của nước ngoài, Nhật Bản là chính".

Vào khoảng năm 1992, NXB Kim Đồng tạo dấu mốc đáng chú ý khi mua được bản quyền Doraemon, mở đường cho khái niệm tác quyền tại Việt Nam. Một làn sóng truyện tranh giải trí hấp dẫn đã cuốn hút cả các nhà xuất bản lẫn độc giả, mang lại cho thế hệ trẻ lúc bấy giờ một tuổi thơ đắm mình trong thế giới truyện tranh.

Thế nhưng, suốt một thời gian dài sau đó, đã có những thời điểm thái độ của cộng đồng bạn đọc, cũng như các nhà xuất bản hay những người làm sách, vô hình trung cổ súy cho hiện tượng xuất bản không bản quyền. Rất nhiều bộ truyện tranh nổi tiếng của Nhật Bản đã bị xuất bản, phát hành và đọc lậu tràn lan dưới nhiều hình thức. Điều này khiến những mong muốn hợp tác danh chính bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Đơn cử như câu chuyện về bộ truyện tranh Nữ hoàng Ai Cập của Nhật Bản, từng làm mưa làm gió tại Việt Nam trong những năm 1990 - 2000. Thế nhưng, phải đến tận giữa năm 2024, sau rất nhiều lần đàm phán và khảo sát thực tế, khi nhận thấy vấn đề tôn trọng bản quyền tại thị trường xuất bản Việt Nam đã có nhiều tín hiệu tích cực, phía Nhật Bản mới đồng ý để NXB Kim Đồng tái bản bộ truyện này.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc NXB Kim Đồng, nhớ lại: "Một trong những vấn đề họ nêu ra chính là bản quyền. Họ thấy hiện tại, mặc dù chưa có bản quyền chính thức tại Việt Nam, nhưng các ấn bản này cũng đã lưu hành trên mạng. Nhiều đơn vị Nhật Bản đã có những đơn vị trung gian tại Việt Nam để quản lý về mặt hình ảnh, quản lý về mặt bản quyền tại thị trường Việt Nam. Điều đó cũng đã giúp, thứ nhất là vừa bảo hộ được vấn đề bản quyền tại thị trường, và thứ hai là cũng đưa được nhiều ấn phẩm có bản quyền đến với Việt Nam".

“Cái gật đầu” của các đối tác không tự nhiên mà có. Đó là kết quả của một cuộc dịch chuyển đồng hành đầy nỗ lực giữa ý thức độc giả trẻ và tư duy làm nghề tử tế của các đơn vị xuất bản. Từ trải nghiệm từng mua phải sách lậu, bạn Hoàng Bảo Ngọc chia sẻ: "Cũng có một, hai lần em mua phải sách lậu. Mực in sẽ bị nhòe, căn lề không chuẩn chỉnh, và bìa cũng xấu hơn so với sách chính thống được nhà xuất bản phát hành".

Còn bạn Nguyễn Thị Phương Oanh cho rằng, vấn đề bản quyền cần được phổ cập rộng rãi hơn trong giới trẻ: "Em có thể nhận thấy vấn đề bản quyền chưa thực sự phổ biến trong giới trẻ. Đó là lý do tại sao bây giờ không chỉ khoa em, trường em, mà có rất nhiều nhà nghiên cứu như ở Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia hay Cục Bản quyền, họ làm rất nhiều nghiên cứu và đang cố gắng nỗ lực để đưa vấn đề bản quyền được phổ cập nhiều hơn đối với giới trẻ nói riêng và toàn xã hội nói chung".

Nhu cầu tiêu dùng cao, gắn liền với nhận thức văn minh của độc giả, đã tạo ra một lực đẩy mạnh mẽ, thôi thúc các cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu cùng nhập cuộc. PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, cho biết: "Nhờ việc chúng ta có rất nhiều dự án trong nước và quốc tế, với sự tham gia của khá nhiều chuyên gia của Việt Nam, chuyên gia của Hàn Quốc hay chuyên gia của các nước trong khu vực đến với Việt Nam thông qua các dự án, đã có sự nâng cao về nhận thức bản quyền, trong đó có bản quyền của các tác phẩm truyện tranh. Điều đó là một tín hiệu đáng mừng".

Ở góc độ đơn vị làm sách, chị Nguyễn Thị Trang, Giám đốc bản quyền và xuất bản Tân Việt Books, chia sẻ: "Để làm ra một cuốn sách thì việc mua bản quyền và dịch sách, mua bản quyền của nước ngoài chỉ là một khâu thôi. Để làm ra một cuốn sách cũng mất rất nhiều thời gian và công sức của người làm sách. Chính vì thế, chúng tôi muốn nói về một phần của quá trình ra đời một cuốn sách để các bạn trẻ có thể đồng cảm, biết thêm về công việc của chúng tôi, cũng như tìm đến sách và trân trọng sách".

Nhờ tư duy làm nghề tử tế và sự đón nhận văn minh từ công chúng, công tác khai thác tác quyền và dịch thuật tại Việt Nam đang có những bước tiến dài theo hướng chuyên nghiệp. Chúng ta không còn chậm chân sau dòng chảy tri thức toàn cầu. Các nhà sách, nhà xuất bản hiện nay có tốc độ tiếp cận thị trường rất nhanh, đưa các tác phẩm “hot”, các đầu sách best-seller về nước một cách kịp thời và sòng phẳng.

Dịch giả Xuân Hồng nhận định: "Với rất nhiều nhà xuất bản cũng như nhiều nhà sách ở Việt Nam, tôi thấy rằng công tác mua bản quyền của các nhà sách cũng như các nhà xuất bản bây giờ ngày càng được nâng lên. Họ tiếp cận rất nhanh với những tác phẩm đang được gọi là “hot”, best-seller của thế giới để kịp thời mua về, chuyển dịch và giới thiệu cho độc giả. Tôi đánh giá việc đó ngày càng tốt, chuyên nghiệp và rất kịp thời".

Nhà báo Nguyễn Tuấn Anh cũng cho rằng, những cuốn sách được mua bản quyền và dịch thuật bài bản đã góp phần quan trọng vào việc phát triển văn hóa đọc tại Việt Nam: "Ở tòa soạn chúng tôi, sách không phải là mảng chính. Tuy nhiên, trong thực tế, thời gian qua chúng tôi cũng đã mua bản quyền nhiều cuốn sách, và những cuốn sách này cũng đã trở thành sách best-seller bán trên thị trường Việt Nam. Tôi nghĩ rằng hiện nay, số lượng sách được dịch, được mua bản quyền và dịch ở Việt Nam tương đối nhiều. Những cuốn sách này đóng góp rất lớn vào việc phát triển văn hóa đọc ở Việt Nam".

Cuộc dịch chuyển văn minh về bản quyền không còn là hành trình đơn độc, mà là sự gắn kết chặt chẽ giữa ý thức tử tế của độc giả và khát vọng chuyên nghiệp của những người làm xuất bản. Kiên quyết lựa chọn sách thật, tôn trọng bản quyền chính là cách cùng xây dựng một nền văn hóa đọc tự trọng và văn minh.

Gặp gỡ nhà văn đạp xe 16.000km từ Pháp về Việt Nam tại Ngày văn học châu Âu 2026

VOV.VN - Với chủ đề "Từ mình đến ta: Nỗi cô đơn và sự đoàn kết trong văn chương châu Âu", Những ngày Văn học châu Âu 2026 quy tụ nhiều tác giả đương đại tiêu biểu, cùng khám phá vai trò của văn chương trong việc hàn gắn và kết nối con người trước những đứt gãy của thế kỷ 21.