Tìm kiếm hài cốt liệt sĩ: Tận cùng nỗi khắc khoải chờ mong

Ở Khánh Hòa, hành trình bền bỉ của ông Võ Huy Thông là một lát cắt về những con người tự nguyện dành nhiều năm cuộc đời để giữ trọn lời hẹn với đồng đội đã ngã xuống.

Hành trình gần 10 năm đi tìm đồng đội

Trong căn nhà nhỏ ở phường Bảo An, ông Võ Huy Thông mở cuốn sổ đã theo mình gần 10 năm. Những trang giấy kín tên liệt sĩ, phiên hiệu đơn vị, ngày tháng năm sinh, quê quán, địa điểm hy sinh và thông tin thân nhân.

Có những dòng vẫn còn để trống. Có những tên đã được gạch bằng mực đỏ, bên cạnh là ngày tháng đưa một người lính đoàn tụ với quê hương. Và phía sau những nét mực ấy là những chuyến đi bắt đầu từ một món nợ nghĩa tình.

Ông Thông từng là Đại đội trưởng Đại đội 10, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 96, Sư đoàn 309, chiến đấu tại Campuchia trong những năm 1979 - 1989. Trở về sau chiến tranh, ông may mắn được sống một cuộc đời bình thường. Nhưng nhiều người đồng đội thì không. Họ chỉ để lại cho gia đình một tờ giấy báo tử.

Ông Võ Huy Thông kể: “Sau khi về nước, chúng tôi hình thành ban liên lạc của cựu binh Trung đoàn 96 gồm 12 người, trước mắt gom tiền từ nhà, rồi phân công đến từng tỉnh miền Đông Nam Bộ, TP.HCM, nghĩa trang Bình Dương, đến từng Sở Lao động - Thương binh và Xã hội (cũ), sau đó về các nghĩa trang xin hồ sơ. Qua hồ sơ đó, tìm kiếm để biết đồng đội mình nằm ở đâu, quê quán, nhập ngũ, ngày sinh thì ghi vào cuốn sổ nhật ký”.

Năm 2016, chuyến đi đầu tiên đưa 46 hài cốt liệt sĩ về Quảng Nam. Những người lính năm xưa lại cùng nhau lên đường. Mỗi cái tên trong cuốn sổ là một cuộc tìm kiếm đi qua nhiều năm tháng.

Và cũng có những hành trình tưởng như đã đến đích, nhưng chỉ một chi tiết chưa khớp cũng khiến họ phải quay lại, tiếp tục đối chiếu, xác minh, hoàn thiện hồ sơ. Bởi với ông Thông, đưa một người lính trở về không chỉ là đưa một phần hài cốt về đúng địa chỉ, mà phải là một con người có tên tuổi, có quê hương, có gia đình.

Ông Võ Huy Thông cho biết: “Về mặt hồ sơ quản lý tại địa phương thì đúng, nhưng riêng đối với quản trang, tên tuổi khi người ta khắc bia chỉ lấy một chữ lót hay một tên thôi, nên buộc chúng tôi phải trở lại xác minh nguồn gốc và xin xác nhận đúng nguồn gốc, đúng tên tuổi của liệt sĩ. Sau đó mới tiến hành thủ tục và đưa liệt sĩ về đến quê hương”.

 Ký ức chẳng thể quên sau những dòng hồ sơ

Đằng sau những dòng hồ sơ là những câu chuyện mà có lẽ người trong cuộc sẽ chẳng thể quên. Năm 2022, tại nghĩa trang Chư Sê, Gia Lai, năm ngôi mộ có đầy đủ bia mộ, thủ tục cũng đã hoàn tất. Bốn hài cốt đầu tiên được tìm thấy khi đào xuống chưa đầy nửa mét. Nhưng đến người thứ năm, càng đào sâu, càng không thấy gì.

Thân nhân đứng đó, chờ đợi, rồi sốt ruột. Bởi trên giấy tờ, mọi thứ đều đã rõ ràng. Người nằm dưới ngôi mộ ấy là một trinh sát của D7, Sư đoàn 307, từng bị thương rồi được đưa về tuyến sau điều trị và hy sinh tại bệnh viện. Nơi an táng cũng đã được xác định. Chỉ có hài cốt là không còn ở đó.

Ông Võ Huy Thông nhớ lại: “Gia đình bức xúc phản ứng, chúng tôi giải thích: chúng tôi làm việc bằng cái tâm và trách nhiệm, lo cho bà con thân nhân gia đình liệt sĩ đưa hài cốt về quê hương. Nhưng thực tế đào xuống không có. Chúng tôi dùng biện pháp động viên gia đình hốt bảy nắm đất bỏ vào quách, sau đó dùng tấm bạt mang theo đậy quách lại, đưa lên để đưa về gia đình, làm hình thức mộ gió để gia đình có cơ sở trực tiếp hương khói. Đó là kỷ niệm nhớ nhất trong cuộc đời tôi”.

Có lẽ những tình huống như thế khiến ông Thông hiểu hơn bao giờ hết rằng hành trình đưa một liệt sĩ trở về không phải lúc nào cũng có một cái kết trọn vẹn. Nhưng ngay cả khi chưa thể tìm thấy hài cốt, những người đi tìm vẫn cố gắng đưa gia đình đến gần hơn với một nơi để nhớ, một nơi để thắp hương.

Công việc ấy cũng không phải một hành trình có kinh phí sẵn. Những chuyến đi ban đầu được các cựu binh tự góp tiền. Những bữa cơm, chỗ nghỉ, việc hậu cần nhiều khi cũng do gia đình các đồng đội cùng lo liệu.

Ông Võ Huy Thông cho biết: “Trong quá trình làm nhiều lần như vậy, chúng tôi đi khảo sát hồ sơ qua nhiều tỉnh thành ở phía Nam, được các tổ chức, đơn vị thấy việc làm ý nghĩa nên cũng có phần hỗ trợ. Chỗ hai triệu, chỗ năm triệu, chỗ mười triệu, chúng tôi làm kinh phí để tiếp tục đợt tìm kiếm tiếp theo. Còn liên quan gia đình, chế độ di dời hài cốt liệt sĩ đều có danh sách, đó là quyền lợi của gia đình được hưởng, chúng tôi không hề đụng chạm bất cứ một đồng nào trong đó”.

Nhưng có lẽ, tiền bạc hay những chuyến đi xa chưa phải điều khó nhất. Khó nhất là những ký ức ngày càng xa, những người từng biết về trận đánh năm xưa ngày một ít đi, những hồ sơ có thể thất lạc, những ngôi mộ từ chiến trường Campuchia trở về Việt Nam nhưng vẫn chưa xác định được danh tính.

Và cũng chính trong những câu chuyện tưởng rất nhỏ của những người lính năm xưa, người ta hiểu vì sao tình đồng đội có thể đi qua nhiều thập kỷ. Một mảnh lương khô được chia sẻ giữa chiến trường. Một điếu thuốc truyền nhau giữa những ngày thiếu thốn. Những chuyện tưởng vụn vặt ấy, sau chiến tranh, lại trở thành ký ức không thể thay thế về một thời họ đã sống cùng nhau.

Ông Võ Huy Thông chia sẻ: "Tình cảm anh em nhiều khi không thể nào kể hết được. Hồi đó chiến đấu hy sinh, không hề nghĩ vấn đề tiêu cực. Không có tiền bạc, tình cảm anh em đồng chí, đồng đội nặng nghĩa tình. Một thời lính, trọn đời nhớ nhau".

Câu nói ấy được ông Thông nhắc lại như một cách lý giải cho những chuyến đi của mình. Ông cùng các cựu chiến binh trong ban liên lạc đã góp phần tìm kiếm, hoàn thiện hồ sơ và hỗ trợ đưa hơn tám trăm hài cốt liệt sỹ về với gia đình ở nhiều địa phương trên cả nước.

Không để những người lính bị lãng quên trong ký ức

Tình cảm không chỉ ở lại giữa những người từng cầm súng. Trên những hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, ông Thông còn gặp những người dân địa phương cùng góp sức đưa những người đã khuất trở về.

Anh Lê Văn Vinh, sinh năm 1978, ở phường Ninh Chử, vốn quen với công việc nương rẫy. Từ năm 2016, anh thường xuyên đồng hành các đoàn tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trên địa bàn. Am hiểu địa hình, có những mối liên hệ với người dân địa phương, anh nhiều lần góp sức xác minh thông tin, dẫn đường, tìm kiếm những dấu tích còn lại sau chiến tranh.

Mỗi lần đoàn hoạt động tại Ninh Thuận (cũ) là một dịp anh Vinh được tiếp xúc với ông Võ Huy Thông. Điều để lại trong anh không chỉ là sự nể phục trước tinh thần trách nhiệm, sự xông xáo của người trưởng đoàn, mà còn là tình cảm gắn bó giữa những người cùng chung mục đích. Đó là lời tri ân dành cho những người đã đi qua chiến tranh, cho những người mà nhờ họ, mình được sống trong hòa bình hôm nay:

Anh Lê Văn Vinh nói: “Bác Thông tình cảm, xông pha tích cực lắm. Trong đoàn cũng vui, cũng tình thương mến thương. Mình là con dân Việt Nam mà, mình thấy các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống hy sinh, đến nay có độc lập tự do thì mình cũng hăng hái đi”.

Phía trước vẫn còn những hồ sơ phải xác minh, những gia đình cần được kết nối, những người lính chưa trở về. Ở tuổi ngoài 70, ông Thông vẫn tiếp tục hành trình ấy, bởi ông tin rằng, những người đã cùng mình đi qua bom đạn không thể bị lãng quên trong ký ức.

Trong căn nhà nhỏ ở phường Bảo An, bàn tay ông lại dừng trên những dòng chữ còn bỏ ngỏ. Một cái tên chưa được đánh dấu. Một cuộc trở về chưa hoàn tất. Và một lời hẹn, vì thế, vẫn còn ở phía trước.

Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam mang Trung thu sớm đến với trẻ em tại Phú Thọ

VOV.VN - Ngày 12/9, Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) phối hợp cùng Công ty Cổ phần sản xuất Nhựa Duy Tân tổ chức chương trình "Chia sẻ yêu thương" năm 2026, mang Trung thu sớm về xã Tân Lạc, tỉnh Phú Thọ.