Khu thương mại tự do mở không gian thương mại, tạo thêm động lực tăng trưởng

Không chỉ là nơi trung chuyển hàng hóa

Theo dự thảo Luật Phát triển đô thị, Khu thương mại tự do tại TP.HCM được tổ chức thành nhiều khu chức năng, gắn với cảng biển, hàng không, trung tâm tài chính và cửa khẩu quốc tế. FTZ không chỉ phục vụ sản xuất, gia công, xuất khẩu mà còn thu hút đầu tư, tài chính, dịch vụ chất lượng cao và R&D. FTZ có khu logistics tích hợp kết nối sản xuất, thương mại số, thương mại điện tử, hỗ trợ chuyển khẩu, tạm nhập, tái xuất.

Bài toán đặt ra là làm thế nào biến dòng hàng hóa qua FTZ thành giá trị gia tăng ngay tại TP.HCM.

Theo PGS.TS. Nguyễn Xuân Minh, Phó Giám đốc thường trực Phân hiệu Trường Đại học Ngoại thương tại TP.HCM, FTZ không nên được nhìn nhận bằng việc thu hút bao nhiêu hàng hóa, mà quan trọng hơn là thành phố giữ lại được bao nhiêu giá trị từ dòng hàng đó. Nếu hàng hóa qua FTZ đồng thời phát sinh các dịch vụ logistics, kho bãi, phân phối, gia công, thương mại số và các dịch vụ hỗ trợ, giá trị tạo ra cho thành phố sẽ lớn hơn nhiều so với việc chỉ lưu kho, trung chuyển.

Một yếu tố quan trọng khác là chuyển đổi số. Do FTZ được tổ chức trong một phạm vi khoanh vùng, có tính đặc thù và áp dụng cơ chế quản lý riêng, số hóa cần được xem là một phần của mô hình ngay từ đầu. Việc này giúp quản lý dòng hàng hóa, phương tiện, doanh nghiệp và các giao dịch ra vào FTZ; đồng thời kết nối dữ liệu giữa cơ quan quản lý, thuế, hải quan, doanh nghiệp logistics, kho bãi và các đơn vị liên quan. Qua đó vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa nâng khả năng giám sát, hạn chế rủi ro.

PGS.TS. Nguyễn Xuân Minh cho rằng, giao dịch số càng thuận lợi thì FTZ càng có điều kiện vận hành nhanh, minh bạch và hiệu quả: "Bởi sự thuận lợi và sự ưu đãi của FTZ, khu thương mại tự do cũng sẽ thúc đẩy doanh nghiệp đẩy mạnh chuyển đổi số. Và ngược lại, khi doanh nghiệp chuyển đổi số tốt hơn thì các giao dịch trong khu thương mại tự do cũng sẽ nhanh chóng, thuận lợi và hiệu quả hơn. Đây là tác động hai chiều, qua đó góp phần thúc đẩy hoạt động giao dịch, sản xuất, kinh doanh, không chỉ tại TP.HCM và khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam, mà còn tạo thêm động lực cho kinh tế Việt Nam trong thời gian tới".

Theo chuyên gia kinh tế TS. Lê Bá Chí Nhân, TP.HCM không nên xem FTZ chỉ là nơi hưởng ưu đãi để lưu kho, trung chuyển hàng hóa, mà cần đưa FTZ trở thành mắt xích trong chuỗi giá trị toàn cầu, kết nối sản xuất công nghệ cao, R&D, đổi mới sáng tạo, thương mại và dịch vụ giá trị gia tăng. 

Trong đó, logistics phát triển theo hướng thông minh, số hóa, kết nối cảng biển, đường bộ, đường sắt, hàng không và thương mại điện tử. FTZ có thể phát triển ba nhóm giá trị: logistics hiện đại; sản xuất công nghệ cao, R&D, AI, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghiệp xanh; cùng các dịch vụ tài chính, bảo hiểm, pháp lý, kiểm định và quản trị chuỗi cung ứng. 

Theo ông Nhân, chính sách ưu đãi cho FTZ cũng cần chuyển từ chú trọng quy mô vốn sang hiệu quả và giá trị nhà đầu tư mang lại. Doanh nghiệp hưởng ưu đãi cao cần cam kết về R&D, đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ, sử dụng doanh nghiệp Việt Nam và tạo giá trị gia tăng trong nước. 

FTZ cũng cần kết nối với cảng Cần Giờ, Trung tâm tài chính quốc tế, Khu Công nghệ cao, các trường đại học và doanh nghiệp trong nước. Đây sẽ là nền tảng để dòng vốn FDI đi sâu vào sản xuất, công nghệ, dịch vụ và giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

"Nói cách khác, mục tiêu cuối cùng không phải là thu hút bao nhiêu container đi qua FTZ, mà là mỗi container khi đi qua phải tạo ra bao nhiêu giá trị, bao nhiêu công nghệ, bao nhiêu việc làm chất lượng cao và bao nhiêu doanh nghiệp Việt Nam được tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đó mới là thước đo thực chất của một FTZ thế hệ mới và là cách để dòng vốn FDI thực sự chuyển hóa thành năng lực nội sinh của nền kinh tế, phục vụ mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao đời sống nhân dân" - TS. Lê Bá Chí Nhân cho biết. 

Ba nhóm giá trị - 3 hướng tạo sức bật

Sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP.HCM có lợi thế lớn về kinh tế biển, nổi bật là hệ thống cảng Cát Lái và Cái Mép - Thị Vải. Đây là nền tảng để thành phố hình thành hệ sinh thái logistics và thương mại quốc tế quy mô lớn.

Tuy nhiên, nếu hàng hóa chỉ cập cảng, bốc dỡ rồi tiếp tục vận chuyển, giá trị TP.HCM giữ lại sẽ hạn chế. Theo TS. Nguyễn Anh Đức, Phó Trưởng khoa Kinh tế, Đại học Hàng hải Việt Nam, dư địa lớn hơn nằm ở các công đoạn tạo giá trị phía sau cảng.

Việc các cụm cảng cùng nằm trong một không gian kinh tế thống nhất giúp TP.HCM thuận lợi hơn trong quy hoạch luồng hàng, giao thông và phân công chức năng. Cùng với dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, TP có cơ hội nâng vai trò trong chuỗi vận tải biển khu vực.

Theo ông Đức, FTZ gắn với logistics tích hợp cần biến cảng biển từ điểm trung chuyển thành trung tâm chuỗi cung ứng. Hàng hóa có thể được lưu kho, gia công, đóng gói, kiểm định, lắp ráp, hoàn thiện trước khi tái xuất hoặc phân phối.

Mức độ gia công, hoàn thiện sản phẩm sẽ quyết định giá trị TPHCM giữ lại. Còn nếu chỉ lưu kho, đóng gói, dán nhãn, giá trị gia tăng thấp. Ngược lại, lắp ráp, kiểm định, hoàn thiện theo tiêu chuẩn từng thị trường sẽ giúp nâng nguyên liệu, bán thành phẩm thành sản phẩm có giá trị cao hơn ngay tại FTZ.

Để làm được điều này, bài toán kết nối và chi phí logistics phải được giải quyết. TP.HCM cần phát triển vận tải đa phương thức, tăng đường thủy nội địa và đường sắt, giảm phương tiện chạy rỗng, phát triển trung tâm phân phối lớn, đồng thời giảm chi phí thông quan, kiểm tra chuyên ngành, nâng hạ và lưu kho.

Nút thắt vì vậy không chỉ nằm ở năng lực khai thác cảng mà còn ở kết nối từ cảng đến vùng sản xuất, phân phối và tiêu thụ. Nếu tháo được nút thắt này, khu thương mại tự do sẽ tạo sức bật theo ba hướng: thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế; nâng TP.HCM từ điểm trung chuyển thành trung tâm chuỗi cung ứng có khả năng cạnh tranh với các trung tâm lớn trong khu vực, đồng thời tạo cú hích thể chế để kinh tế tư nhân tham gia sâu hơn vào cảng biển và logistics.

"Khu thương mại tự do có thể tạo cú hích về thể chế, Nghị quyết 20 của Trung ương về phát triển kinh tế biển mở đường cho những cơ chế đặc thù, tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào đầu tư cảng biển và logistics. Đây là những lĩnh vực trước đây còn bị ràng buộc bởi các quy định chung. Dài hạn, nếu đồng thời tháo gỡ được các nút thắt về kết nối giao thông, khu thương mại tự do hoàn toàn có thể trở thành một động lực tăng trưởng mới, bù đắp cho dư địa tăng trưởng đang dần thu hẹp của các ngành công nghiệp truyền thống tại TP.HCM" - TS. Nguyễn Anh Đức cho biết. 

Như vậy, giá trị của Khu thương mại tự do- FTZ không nằm ở lượng hàng hóa đi qua, mà ở khả năng tạo thêm sản xuất, dịch vụ, công nghệ và việc làm chất lượng cao. Nếu tận dụng tốt lợi thế cảng biển, logistics và chuyển đổi số, FTZ có thể mở rộng không gian tăng trưởng mới cho TP.HCM, giúp thành phố chuyển từ điểm trung chuyển hàng hóa thành trung tâm tạo lập và phân phối giá trị trong chuỗi cung ứng khu vực.

TP.HCM thành lập Khu Thương mại tự do gắn với cảng biển rộng hơn 4.174 ha

VOV.VN - Khu Thương mại tự do được tổ chức thành các khu chức năng, bao gồm khu sản xuất, khu cảng và hậu cần cảng, trung tâm logistics, khu thương mại - dịch vụ và các loại hình khu chức năng khác theo quy định của pháp luật.