“Chìa khóa” để sân khấu chèo luôn sáng đèn

Đứng trước áp lực thời công nghệ số, nghệ thuật sân khấu truyền thống nói chung, nghệ thuật chèo nói riêng cần vượt khỏi ranh giới bảo tồn thuần túy để trở thành một trong những mũi nhọn của ngành công nghiệp văn hóa giàu sức sống. Trao đổi với phóng viên Báo điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV), Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội khẳng định: Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị là đòn bẩy quan trọng, nhưng chiến lược đào tạo tài năng bài bản và tình yêu nghề của người nghệ sĩ nên được đặt ưu tiên để chiếu chèo Thủ đô giữ chân khán giả.

Thực tế sân khấu chèo hiện nay

Phóng viên: Thưa Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm, là người từng nhiều năm gắn bó với ánh đèn sân khấu chèo trong vai trò nghệ sĩ biểu diễn, rồi trải qua công tác quản lý văn hóa, nghệ sĩ đánh giá thế nào về bức tranh toàn cảnh của sân khấu truyền thống Việt Nam nói chung, sân khấu chèo nói riêng hiện nay?

Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm: Nhìn vào thực trạng sân khấu truyền thống hiện nay, thú thật tôi rất lo. Dù thời gian qua cơ chế của Nhà nước đã có những chính sách khuyến khích, đặc biệt là sự ra đời kịp thời của Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị cũng như các chủ trương nhân Ngày Văn hóa Việt Nam, nhưng khi nhìn lại công tác đào tạo thực tế, chúng ta vẫn thấy còn có một số bất cập. Nếu không có một cơ chế rành mạch và ưu tiên đặc thù, các bộ môn nghệ thuật truyền thống sẽ dần mai một.

Tôi có thể khẳng định rằng, khoảng 10 năm nữa, nếu chúng ta không đào tạo được lớp trẻ, nghệ thuật tuồng hay cải lương sẽ đối mặt với nguy cơ không còn diễn viên để đóng đào, kép. Đối với nghệ thuật chèo, tình hình có phần khả quan hơn nhờ bản chất bắt nguồn từ văn hóa đồng bằng châu thổ sông Hồng. Các làn điệu, cách diễn của chèo vốn dĩ rất gần gũi với đời sống người dân Việt Nam, từ nông dân, nhân dân lao động cho đến giới trí thức.

Tuy nhiên, nỗi lo về công tác đào tạo và trao truyền cho thế hệ trẻ vẫn luôn là mối quan tâm đau đáu đối với những người làm quản lý văn hóa và làm nghề như tôi. Đây không chỉ là câu chuyện báo động đơn thuần mà đòi hỏi chúng ta phải có một tư duy mới, phương thức đào tạo mới và cơ chế mới. Phải làm sao để không chỉ phát hiện, đào tạo mà còn giữ được tài năng. Muốn nghệ sĩ trẻ gắn bó và yêu nghề, cần có chính sách giúp họ "an cư lập nghiệp", giải quyết bài toán đời sống phía sau cánh gà sân khấu. Nếu không có cái nhìn tổng thể đó, chúng ta sẽ khó lòng duy trì được một lớp nghệ sĩ tài năng phục vụ công chúng.

Phóng viên: Từ góc độ của một nhà nghiên cứu và quản lý, nghệ sĩ nhìn nhận thế nào về tác động của Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, cũng như các chương trình hành động của Hà Nội đối với sự phát triển của nghệ thuật truyền thống và ngành công nghiệp văn hóa?

Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm: Tôi đánh giá rất cao ý nghĩa và tính thời điểm của Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị. Ngay sau đó, Chính phủ đã chỉ đạo, các địa phương đã nhanh chóng có chương trình hành động cụ thể. Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội đã vạch rõ những phần việc cần làm. Phía Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật cũng hưởng ứng tích cực. Người nghệ sĩ phải là lực lượng tiên phong trong việc hiện thực hóa các đề án, dự án và chương trình nghệ thuật hấp dẫn.

Bên cạnh đó, Hà Nội cũng đã ban hành Nghị quyết 09-NQ/TU về phát triển Công nghiệp văn hóa. Đây là một không gian phát triển rất rộng lớn và mang tính thời đại. Tuy nhiên, chúng ta phải nhìn thẳng vào sự thật: công nghiệp văn hóa đòi hỏi sự đào tạo bài bản. Chúng ta cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế từ các quốc gia phát triển như Hàn Quốc hay Mỹ, sau đó chắt lọc để định hình nên mô hình công nghiệp văn hóa mang đậm bản sắc Việt Nam.

Với chèo, tư duy công nghiệp văn hóa mang lại một góc nhìn hoàn toàn mới. Ngày xưa, người ta thường coi nghệ thuật thuần túy là "món ăn tinh thần" nhằm mục đích giáo dục. Còn trong thời đại mới, nghệ thuật còn là một "sản phẩm văn hóa" mang cơ chế thị trường,  nghĩa là tuân theo quy luật "thuận mua vừa bán", sản phẩm càng hay, càng chất lượng thì càng thu hút người tiêu dùng. Cơ chế này vừa đáp ứng nhu cầu thưởng thức của công chúng, vừa kích thích sự tìm tòi, sáng tạo của văn nghệ sĩ nhằm phát huy tối đa giá trị di sản mà cha ông để lại.

Để nghệ thuật chèo hấp dẫn hơn trong bối cảnh hiện nay, việc làm mới, làm sang và làm đẹp cho chèo là rất cần thiết. Chúng ta hướng tới đối tượng khán giả trẻ và khán giả quốc tế, do đó cần có sự đầu tư đồng bộ từ khâu biểu diễn, thiết kế trang phục đến việc ứng dụng nghệ thuật kỹ thuật số và công nghệ số vào sân khấu.

Cần bảo tồn nguyên vẹn cốt lõi truyền thống

Phóng viên: Nghệ thuật chèo vốn có những đặc trưng vô cùng độc đáo. Vậy trong quá trình sáng tạo và làm mới đó, việc bảo tồn những cốt lõi truyền thống cần được thực hiện ra sao, thưa nghệ sĩ?

Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm: Chèo là bộ môn nghệ thuật truyền thống mang tính kể chuyện, tự sự cao. Đặc trưng cốt lõi mà các thế hệ đi trước để lại cho chúng ta nằm ở tính cách điệu, ước lệ và tượng trưng. Những đặc trưng này là linh hồn của chèo, nhất định phải được bảo vệ và bảo tồn nguyên vẹn trong quá trình phát triển.

Thực tế lịch sử sân khấu đã chứng minh, nghệ thuật luôn có những lúc thăng trầm. Đã có thời kỳ chúng tôi thử nghiệm sáng tạo từ chèo truyền thống sang chèo hiện đại rồi chèo cải biên, nhưng cuối cùng vẫn phải quay về với gốc rễ chèo truyền thống.

Nghệ thuật chèo bản chất là nghề trao truyền. Muốn giữ được chiếu chèo truyền thống, phải tranh thủ triệt để vốn quý từ các nghệ nhân còn sống, còn yêu nghề. Đúng như các cụ đã dạy: "Thầy già, con hát trẻ". Nếu không có thầy giỏi và không xây dựng được một lực lượng kế tục thì nghệ thuật truyền thống sẽ đứng trước nguy cơ đứt gãy.

Làm thế nào để sân khấu luôn sáng đèn?

Phóng viên: Nhìn từ thực tiễn hoạt động của Nhà hát Chèo Hà Nội thời gian qua, theo nghệ sĩ, đâu là giải pháp then chốt để chiếu chèo Thủ đô giữ được khán giả và luôn sáng đèn?

Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm: Theo dõi bước đi của Nhà hát Chèo Hà Nội, tôi rất hoan nghênh vì các em đã bắt đầu tiếp cận thành công đối tượng khán giả trẻ. Khán giả trẻ hiện nay rất thích chèo nếu chúng ta biết cách truyền tải cái hay, cái đẹp, phân tích và minh họa sinh động nghệ thuật truyền thống cho các em hiểu. Một khi đã hiểu, công chúng, dù là người trẻ hay người yêu chèo lâu năm, đều sẽ tìm hiểu sâu và gắn bó với sân khấu.

Để một nhà hát luôn sáng đèn là bài toán rất khó mà tất cả chúng ta đang đi tìm lời giải. Tuy nhiên, từ góc độ những trải nghiệm của bản thân, tôi xin chia sẻ, giải pháp căn cơ nhất vẫn nằm ở bài toán đào tạo và yếu tố con người.

Về tuyển chọn và đào tạo tài năng: Phải tuyển chọn các em từ khi tuổi còn rất trẻ và có năng khiếu thiên bẩm. Từ năng khiếu đó mới đưa vào đào tạo bài bản (tại trường lớp lẫn trực tiếp tại đơn vị), từ đó bồi đắp tình yêu nghề. Người nghệ sĩ chèo muốn thành danh và bước lên đỉnh cao Nghệ sĩ Ưu tú, Nghệ sĩ Nhân dân phải hội tụ đủ 6 tiêu chuẩn kinh điển của các cụ: "Thanh - Sắc - Thục - Tinh - Khí - Thần".

Bên cạnh đó, phải lấy chất lượng tác phẩm và diễn viên là trung tâm. Khán giả đến với sân khấu trước hết vì có người tài và tiết mục hay. Một dàn diễn viên giỏi, hát hay, múa giỏi, diễn sống động trên sân khấu mới là trung tâm của vở diễn. Các yếu tố phụ trợ như công nghệ mới, âm thanh, ánh sáng dù hiện đại đến đâu cũng chỉ đóng vai trò bổ trợ, không thể thay thế người nghệ sĩ.

Một khâu quan trọng không kém chính là đổi mới công tác quảng bá, truyền thông. Trong thời đại công nghệ, nếu làm nghệ thuật hay mà không biết cách quảng cáo thì khán giả cũng không thể biết đến. Chúng ta cần tận dụng các công nghệ hiện đại, trí tuệ nhân tạo (AI) và đặc biệt là vai trò của báo chí truyền thông. Sự đồng hành của những nhà báo am hiểu nghệ thuật truyền thống, biết lan tỏa cái hay, cái đẹp của chèo sẽ là cầu nối đắc lực đưa công chúng đến với sân khấu ngày một đông hơn.

Phóng viên: Xin cảm ơn Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Chiêm về cuộc trò chuyện!

Sân khấu Chèo Hà Nội sáng đèn đưa di sản vào dòng chảy công nghiệp văn hóa

VOV.VN - Đổi mới sáng tạo, vượt qua tư duy bảo tồn thụ động, Nhà hát Chèo Hà Nội đang bứt phá, nỗ lực đưa di sản hòa vào dòng chảy công nghiệp văn hóa. Từ sân khấu học đường, sân khấu thực cảnh đến những đêm diễn tại Rạp Đại Nam, tiếng trống chèo cổ ngân vang, chinh phục công chúng trẻ và khẳng định sức sống đương đại.