Khi công nghệ viết tiếp đời sống của di sản

Một tấm bia Tiến sĩ vẫn lặng lẽ đứng trong khuôn viên Văn Miếu – Quốc Tử Giám như suốt hàng trăm năm qua. Hay những linh vật nghê vẫn canh giữ cửa Khổng, sân Trình, chứng kiến bao lớp người đến rồi đi. Nhưng hôm nay, chúng đang có thêm một "đời sống" khác – không phải trong những bức tường cổ kính, mà trên không gian số.

Đó không còn là câu chuyện của những bản quét 3D hay những kho dữ liệu điện tử. Điều được đặt ra hôm nay là làm thế nào để công nghệ không chỉ lưu giữ quá khứ, mà còn mở rộng không gian sống của di sản, giúp những giá trị hàng trăm, hàng nghìn năm tuổi tiếp tục đối thoại với con người trong đời sống đương đại.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, bảo tồn di sản đang bước vào một giai đoạn mới. Nếu trước đây, nhiệm vụ của người làm di sản là gìn giữ nguyên trạng hiện vật, thì hôm nay, họ còn phải trả lời một câu hỏi khó hơn: Làm sao để di sản bước vào thế giới số mà vẫn giữ được linh hồn và tính xác thực?

Không chỉ là một bản quét 3D

Nhiều năm trước, số hóa di sản thường được hiểu khá đơn giản: Chụp ảnh, quét hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu. Đó là bước khởi đầu cần thiết nhưng chưa phải đích đến.

Theo ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, từ năm 2014, khi xây dựng đề án bảo tồn và phát huy giá trị 82 bia Tiến sĩ, đơn vị đã nghĩ đến việc số hóa. Tuy nhiên, chỉ sau đại dịch COVID-19, khi nhu cầu tiếp cận di sản từ xa trở nên cấp thiết, quá trình này mới được triển khai đồng bộ.

Đến nay, toàn bộ 82 bia Tiến sĩ đã được số hóa 3D cùng hàng trăm hiện vật, tư liệu và không gian kiến trúc của di tích. Song điều Văn Miếu hướng tới không phải là một kho dữ liệu khép kín, mà là nền tảng để hình thành hệ sinh thái tri thức, nơi dữ liệu tiếp tục được nghiên cứu, kết nối và tạo ra những giá trị mới.

Chính ở điểm này, số hóa không còn là câu chuyện kỹ thuật.

Khi công nghệ phải đối thoại với lịch sử

Theo Nhà nghiên cứu, TS. Trần Hậu Yên Thế, trong bối cảnh hiện nay, số hóa di sản đã trở thành một bài toán văn hóa và đạo đức, khi công nghệ ngày càng can thiệp sâu vào cả hình thức lẫn nội dung của di sản.

Ông cho rằng thách thức đầu tiên là cuộc đối thoại giữa "sự thật lịch sử" và "quyền năng giả lập" của trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo hay thực tế tăng cường.

"Công nghệ có thể phục dựng một di tích đã hư hại với hình ảnh rất đẹp, nhưng nếu thiếu sự thẩm định của các nhà nghiên cứu Hán – Nôm, khảo cổ hay lịch sử mỹ thuật, chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra một “di sản giả” được xây dựng từ những suy đoán của thuật toán", ông nhận định.

Đó là lý do dự án "Con nghê nơi cửa Khổng sân Trình" không bắt đầu từ công nghệ, mà bắt đầu từ tư liệu. Mỗi mô hình số đều được đối chiếu với văn bia, hiện vật gốc và khảo sát thực địa tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám trước khi trở thành sản phẩm số.

Theo TS. Trần Hậu Yên Thế, điều dự án hướng tới không phải là tạo ra một hình ảnh đẹp hơn hiện vật thật, mà là xây dựng một "hồ sơ khoa học được hình ảnh hóa", nơi công nghệ phục vụ nghiên cứu thay vì thay thế nghiên cứu.

Quan điểm ấy cũng phản ánh một nguyên tắc đang được nhiều quốc gia áp dụng trong bảo tồn di sản số: Công nghệ không được phép viết lại lịch sử.

Di sản không chỉ để cất giữ

Nếu câu chuyện thứ nhất là tính xác thực, thì câu chuyện thứ hai mà TS. Trần Hậu Yên Thế nhấn mạnh lại liên quan đến cách di sản hiện diện trong đời sống. Ông cho rằng số hóa đang tạo ra sự chuyển dịch từ "trữ lượng" sang "lưu lượng".

Trước đây, giá trị của di sản chủ yếu nằm trong các kho lưu trữ, thư viện hay bảo tàng. Hôm nay, dữ liệu số cho phép những giá trị ấy tiếp tục lưu thông trong giáo dục, nghiên cứu, thiết kế, sáng tạo và công nghiệp văn hóa.

Đó cũng là tinh thần của dự án "Con nghê nơi cửa Khổng sân Trình". Những linh vật đá vốn đứng yên hàng trăm năm nay được tái hiện bằng công nghệ ArtTech để trở thành những thực thể tương tác. Không phải nhằm thay đổi bản chất của di sản, mà để công chúng, đặc biệt là người trẻ, có thêm một cách tiếp cận gần gũi hơn.

Nếu một học sinh có thể quan sát từng đường nét chạm khắc qua mô hình số, nếu một nhà thiết kế có thể tìm thấy cảm hứng từ những họa tiết cổ, nếu một du khách hiểu được ý nghĩa của linh vật trước khi bước vào di tích, thì dữ liệu số đã hoàn thành sứ mệnh của mình.

Di sản, khi ấy, không còn nằm yên trong "ngăn kéo" của lịch sử.

Bài học từ thế giới

Xu hướng này không chỉ diễn ra ở Việt Nam. Sau vụ cháy Nhà thờ Đức Bà Paris năm 2019, những dữ liệu quét laser ba chiều được thực hiện trước đó đã trở thành cơ sở quan trọng để phục dựng công trình.

Tại hang Mạc Cao (Đôn Hoàng, Trung Quốc), hàng trăm hang động và bích họa được số hóa với độ chính xác gần như tuyệt đối. Nhờ đó, lượng khách tham quan trực tiếp được kiểm soát, trong khi giới nghiên cứu và công chúng trên toàn thế giới vẫn có thể tiếp cận kho tàng nghệ thuật Phật giáo thông qua nền tảng số.

Ở châu Âu, hàng triệu hiện vật của bảo tàng, thư viện và kho lưu trữ đã được kết nối trên các cơ sở dữ liệu dùng chung, biến di sản thành nguồn tài nguyên mở phục vụ giáo dục và nghiên cứu. Điểm chung của những mô hình này là số hóa không nhằm thay thế hiện vật gốc, mà mở rộng khả năng tiếp cận và kéo dài vòng đời tri thức của di sản.

Giữ "hào quang" của bản gốc

Cùng với cơ hội, công nghệ cũng đặt ra những câu hỏi mới về quyền sở hữu và đạo đức. Theo TS. Trần Hậu Yên Thế, khi dữ liệu số ngày càng hoàn thiện, điều cần bảo vệ không chỉ là hiện vật vật lý mà còn là tính nguyên bản của di sản.

Ông cho biết dự án lựa chọn xây dựng Digital Twin – "thực thể song sinh số" – như một cách hỗ trợ nghiên cứu ở những góc độ mà hiện vật thật không thể đáp ứng, thay vì tạo ra một bản sao nhằm thay thế nguyên mẫu. "Phiên bản số phải giúp công chúng hiểu rõ hơn giá trị của hiện vật thật, chứ không được làm mất đi hào quang của bản gốc", ông nói.

Đó cũng là ranh giới giữa bảo tồn và mô phỏng.

Mở rộng không gian sống cho di sản

Nhìn từ câu chuyện của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, có thể thấy số hóa không còn là việc "đưa di sản lên mạng". Đó là quá trình mở rộng không gian tồn tại của di sản.

Một tấm bia Tiến sĩ vẫn ở nguyên vị trí của nó trong khuôn viên Văn Miếu, một linh vật nghê vẫn lặng lẽ trước cửa Khổng. Nhưng đồng thời, chúng cũng hiện diện trong lớp học, trong công trình nghiên cứu, trong những nền tảng giáo dục số và trong trí tưởng tượng của những người trẻ.

Có lẽ, giá trị lớn nhất mà công nghệ mang lại không nằm ở tốc độ xử lý dữ liệu hay độ chính xác của mô hình ba chiều. Điều đáng quý hơn là khả năng để những giá trị nghìn năm tuổi tiếp tục đối thoại với xã hội hôm nay.

Như TS. Trần Hậu Yên Thế chia sẻ, chỉ khi được tiếp cận bằng tư duy liên ngành, công nghệ mới thực sự trở thành phương tiện "giải mã và lan tỏa tâm hồn dân tộc", thay vì làm biến dạng những thông điệp mà tiền nhân gửi gắm.

Đó cũng chính là đích đến của di sản số: Không phải tạo ra một thế giới ảo thay thế quá khứ, mà mở thêm một cánh cửa để quá khứ tiếp tục đồng hành cùng tương lai.

Không chỉ gìn giữ, văn hóa phải kiến tạo sức mạnh Việt Nam

VOV.VN - Văn hóa không chỉ là ký ức của một dân tộc, mà còn là nguồn lực để kiến tạo tương lai. Khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là gìn giữ di sản, mà còn phải đánh thức những giá trị văn hóa để tạo nên sức mạnh mềm, thương hiệu quốc gia và động lực phát triển bền vững.