Từ di sản văn hóa đến tài sản trí tuệ, hướng đi mới cho Việt Nam

Đưa di sản ra khỏi “tủ kính”

Một hiện vật nằm trong tủ kính có thể chỉ được nhìn thấy trong vài phút. Nhưng phía sau hiện vật ấy có thể là một câu chuyện, một nhân vật, một biểu tượng, một hoa văn hay cả một thế giới văn hóa. Nếu được kể lại bằng ngôn ngữ phù hợp, những giá trị tưởng như chỉ thuộc về quá khứ có thể bước vào đời sống đương đại một cách chân thật và gần gũi.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại phiên hội thảo “Vietnam Culture Tech 2026: From Culture to IP (Từ di sản văn hóa đến tài sản trí tuệ)” chiều 1/10 tại TP.HCM, trong khuôn khổ iTECH EXPO 2026. Thay vì chỉ nhìn văn hóa dưới góc độ bảo tồn hay quảng bá, các diễn giả tập trung vào một chuỗi giá trị mới: từ chất liệu văn hóa đến sáng tạo, hình thành tài sản trí tuệ (IP), cấp phép và thương mại hóa.

Bà Huỳnh Đinh Thái Linh, Giám đốc điều hành World Trade Center Binh Duong New City, đại diện Vietnam Licensing Expo, cho rằng Việt Nam đang có một nguồn tài nguyên rất lớn nhưng chưa được định hình đầy đủ thành tài sản có khả năng lưu giữ và phát triển lâu dài.

"Việt Nam là đất nước rất phong phú về văn hóa và trong suốt chiều dài lịch sử đã có nhiều yếu tố văn hóa được khai thác, nhưng chưa được khai thác một cách triệt để. Vấn đề là chúng ta chưa chú trọng đến việc định hình các giá trị văn hóa trở thành IP, đóng gói thành sản phẩm, đăng ký bản quyền và lưu giữ giá trị đó theo thời gian", bà Thái Linh cho hay.

Bài toán này đặc biệt rõ khi nhìn vào các bảo tàng lịch sử - nơi đang lưu giữ một nguồn chất liệu văn hóa khổng lồ. Đó không chỉ là những hiện vật được trưng bày, mà còn có tư liệu, hình ảnh, hoa văn, nhân vật, địa danh, câu chuyện, ký ức cộng đồng và những tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Nếu được khai thác đúng cách, mỗi chất liệu đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một cách kể mới.

Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, tại bảo tàng hiện nay, một hiện vật có thể được kể lại bằng video ngắn, trở thành nội dung giáo dục hoặc phát triển thành chủ đề trải nghiệm. Chuỗi “Mỗi tháng một câu chuyện hiện vật” của Bảo tàng Lịch sử TP.HCM là một cách đưa những chất liệu vốn nằm trong không gian trưng bày lên nền tảng số, tiếp cận công chúng theo cách gần gũi hơn.

Không thể một mình đi từ di sản đến thị trường

Để quá trình từ di sản văn hóa đến tài sản trí tuệ diễn ra, bảo tàng không thể chỉ làm mọi thứ một mình. Đây chính là điểm nghẽn được bà Xuân Thi nhấn mạnh: "Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự phối hợp giữa các đơn vị. Phía bảo tàng chủ yếu có đội ngũ làm nội dung và sở hữu các chất liệu, nhưng cần phối hợp với các nhà sáng tạo, những đơn vị cấp phép và các bên có khả năng đưa sản phẩm ra thị trường nhằm đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng, phục vụ đông đảo công chúng hơn. Đặc biệt, để phát triển các sản phẩm công nghệ, bảo tàng cần hợp tác với các đơn vị truyền thông có khả năng hỗ trợ về kỹ thuật và công nghệ, qua đó tạo ra những sản phẩm có thể đưa ra thị trường và nâng cao giá trị của IP văn hóa".

Vì vậy, hiện nay công nghệ đang được nhìn nhận như một chất xúc tác thay vì đích đến. Số hóa giúp hiện vật có thể được tiếp cận ở nhiều không gian hơn; công nghệ 3D mở thêm góc nhìn; các công cụ sáng tạo số hỗ trợ kể chuyện bằng những hình thức mới. Nhưng công nghệ không tự tạo ra giá trị nếu phía sau thiếu câu chuyện, tri thức và một định hướng sáng tạo rõ ràng.

Bà Hoàng Thị Thanh Hằng, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Khoa học Công nghệ và Giáo dục nhìn nhận: "Với thế giới sáng tạo, những phương thức sáng tạo mới và sự hỗ trợ của công nghệ, chúng ta có thể tạo ra những phiên bản mới cho các giá trị văn hóa. Tất cả những gì chúng ta gọi là di sản, văn hóa, truyền thống sẽ tiếp tục đồng hành cùng chúng ta trong dòng chảy đương đại. Tôi cho rằng công nghệ sẽ giúp số hóa những tài sản văn hóa mà chúng ta đang có, đồng thời thể hiện các giá trị này bằng nhiều hình thức và phương thức khác nhau. Công nghệ cũng có thể trở thành chất xúc tác, giúp các giá trị văn hóa lan tỏa rộng rãi và tiếp cận nhiều công chúng hơn".

Tuy nhiên, chuyển hóa không đồng nghĩa với việc lấy chất liệu văn hóa rồi tùy ý sử dụng. Đằng sau mỗi hiện vật, hoa văn hay câu chuyện là nguồn gốc, bối cảnh và những giá trị cần được tôn trọng. Vì vậy, quá trình tạo IP phải đi cùng nghiên cứu, xác thực và xác định rõ quyền sử dụng.

Bài toán cuối cùng vì thế không phải là thương mại hóa di sản bằng mọi giá, mà là tạo ra một chuỗi giá trị để di sản văn hóa có thể tiếp tục được nhận diện, sáng tạo và phát triển. Từ bảo tồn, nghiên cứu đến số hóa, kể chuyện, sáng tạo, cấp phép và đưa ra thị trường, mỗi khâu đều có thể mở thêm một đời sống cho di sản. Và như bà Xuân Thi nhấn mạnh: Bảo tồn để di sản tồn tại, sáng tạo để di sản tiếp tục sống.

Khai mạc Lễ hội Văn hóa Thế giới: Ấn tượng đêm di sản kết nối toàn cầu

VOV.VN - Tối 1/10, Lễ hội Văn hóa Thế giới tại Hà Nội lần thứ hai năm 2026 chính thức khai mạc tại Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Hoàng thành Thăng Long. Với chủ đề "Hội tụ di sản - Kiến tạo tương lai", sự kiện được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 50 năm Việt Nam gia nhập UNESCO.