Vì sao người xưa đặt một ông Tiến sĩ vào mâm cỗ Trung thu?
VOV.VN - Có những món đồ chơi chỉ để trẻ con vui, nhưng cũng có những món đồ chơi mang theo cả một cách người xưa gửi gắm ước vọng vào tuổi thơ. Ông Tiến sĩ giấy là một món đồ như thế.
Ông Tiến sĩ ngồi giữa mùa trăng
Ngày ấy, Trung thu không có quá nhiều lựa chọn đồ chơi. Trẻ con háo hức với chiếc đèn ông sao, mặt nạ giấy bồi, tò he, trống ếch, đầu sư tử… Và đâu đó trên mâm cỗ hoặc trong gian hàng đồ chơi dân gian, một ông Tiến sĩ giấy nổi bật với dáng ngồi ngay ngắn, áo mũ chỉnh tề, phía sau là lọng, cờ, cân đai rực rỡ.
Ông không chuyển động, không phát sáng, cũng chẳng phát ra âm thanh nhưng chính vẻ tĩnh lặng ấy lại khiến ông trở nên đặc biệt.
Giữa một thế giới tuổi thơ đầy tiếng trống và ánh đèn, ông Tiến sĩ ngồi đó như một nhân vật bước ra từ câu chuyện cổ. Trẻ con có thể chưa hiểu hết Tiến sĩ là gì, chưa biết khoa cử ngày xưa ra sao, nhưng chúng biết ông là một người "to", một người đáng kính, và có lẽ, trong ánh mắt của người lớn, đó đã là một khởi đầu đẹp.
Bởi đằng sau món đồ chơi nhỏ bé ấy là một mong ước rất lớn: Mong con trẻ học hành, nên người, có tương lai.
Một ông Tiến sĩ được làm từ giấy
Nhìn qua, ông Tiến sĩ giấy tưởng như một món đồ chơi đơn sơ. Nhưng để làm nên một hình tượng có thần thái, màu sắc và dáng vẻ uy nghi như vậy lại là cả một công phu thủ công.
Từ nan tre, giấy màu, hồ dán và giấy trang kim, người thợ từng bước tạo nên hình hài của ông Tiến sĩ. Những lớp giấy được cắt, trổ và dán chồng lên nhau, so le từng lớp để tạo nên hoa văn, đường viền và sắc độ.
Đôi khi chỉ là một miếng giấy mỏng, nhưng qua bàn tay người thợ, nó có thể trở thành chiếc áo quan, chiếc mũ, dải đai hay những lá cờ nhỏ. Giấy được điểm thêm trang kim bắt sáng. Dưới ánh trăng hoặc ánh đèn, những mảng màu ấy ánh lên, khiến món đồ chơi giản dị bỗng trở nên lộng lẫy.
Đó là một vẻ đẹp rất khác với đồ chơi công nghiệp hôm nay. Không hoàn toàn trơn tru, không giống nhau tuyệt đối, mỗi ông Tiến sĩ giấy dường như đều có một chút dấu vết của bàn tay người làm ra nó. Chính những dấu vết ấy khiến món đồ chơi trở thành một sản phẩm của ký ức chứ không chỉ là một vật để chơi.
Từ mâm cỗ Trung thu đến ký ức
Có những người trưởng thành hôm nay vẫn nhớ ông Tiến sĩ giấy dù đã rất lâu không còn nhìn thấy ông trong một mùa Trung thu.
Ký ức ấy đôi khi không rõ ràng. Chỉ là một dáng người nhỏ xíu, một chiếc mũ cánh chuồn, một bộ áo nhiều màu, một chiếc lọng và ánh sáng vàng của đêm rằm. Những hình ảnh ấy thuộc về một Trung thu khác – khi trẻ con có thể chạy quanh sân với chiếc đèn tự làm, khi tiếng trống múa lân vọng qua những con phố, khi một món đồ chơi bằng giấy cũng đủ khiến cả buổi tối trở nên đặc biệt.
Trong ký ức ấy, ông Tiến sĩ không nhất thiết phải là một nhân vật lịch sử cụ thể. Ông có thể là hình ảnh của một người lớn mà trẻ con chưa hiểu hết, nhưng được dạy để kính trọng; là biểu tượng của học hành, của thành đạt và của niềm hy vọng mà cha mẹ gửi vào con cái.
Có lẽ vì thế, mỗi lần Trung thu trở về, người ta không chỉ nhớ những món đồ chơi đã từng có. Người ta còn nhớ một cách sống, một cách yêu thương và một cách giáo dục rất Việt Nam.
Một món đồ chơi đang đi về phía ký ức
Ngày nay, giữa vô vàn đồ chơi nhiều màu sắc, ông Tiến sĩ giấy đã không còn xuất hiện phổ biến như trước. Sự vắng bóng ấy không chỉ là câu chuyện về một món đồ chơi thất thế trước đồ chơi hiện đại. Phía sau nó còn là nguy cơ mai một của một kỹ nghệ thủ công và một lớp ký ức văn hóa. Bởi khi người thợ không còn làm, kỹ thuật cắt trổ, dán lớp, tạo hình cũng có thể mất đi. Khi trẻ con không còn biết ông Tiến sĩ là ai, câu chuyện phía sau món đồ chơi cũng dần trở nên xa lạ.
Nhưng ký ức văn hóa đôi khi không biến mất hoàn toàn, nó có thể được đánh thức từ một hình hài rất nhỏ.
Một ông Tiến sĩ giấy, một chiếc mặt nạ giấy bồi, một chiếc đèn ông sao hay tiếng trống ếch bất chợt vang lên giữa phố… Những thứ tưởng như bé nhỏ ấy lại có khả năng mở cánh cửa trở về một thời tuổi thơ.
Rằm tháng Bảy - một khoảng lặng giữa dòng đời
VOV.VN - Giữa dòng đời vội vã, Rằm tháng Bảy là một khoảng lặng để người Việt trở về với cội nguồn, nhớ người đã khuất và thương hơn những người còn ở bên mình.
