Đại học mạnh hơn nhờ hợp tác, không chỉ nhờ sáp nhập

Bộ GD&ĐT dự kiến lựa chọn 30 cơ sở giáo dục đại học trọng điểm và 3-5 đại học định hướng xuất sắc. Nguồn lực được ưu tiên đầu tư sẽ chỉ làm mạnh từng trường hay còn để nâng năng lực nghiên cứu của cả hệ thống? Ngay cả trường xuất sắc cũng không thể một mình giải quyết những vấn đề lớn.

Lịch sử chống ngoại xâm để lại bài học về huy động sức người, sức của và trí tuệ toàn dân. Khoa học có đặc thù khác, nhưng tư duy phát huy sức mạnh tổng hợp vẫn có giá trị khi mỗi đơn vị góp sở trường vào mục tiêu chung.

Hợp tác để nhân lên sức mạnh nghiên cứu

Biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng, nông nghiệp công nghệ cao, y tế hay AI đều vượt khỏi ranh giới chuyên ngành. Nghiên cứu liên ngành là đòi hỏi khách quan của phát triển khoa học, công nghệ. Hợp tác, khoa học mở và chuyển giao tri thức cũng ngày càng được chú trọng trong nghiên cứu giáo dục đại học quốc tế (Advances in Interdisciplinary Research, Routledge, 2025).

Nghiên cứu thích ứng hạn mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long cần kết hợp giống cây, thủy văn, quan trắc, kinh tế và sinh kế. Mỗi nhóm làm riêng dễ tạo ra các kết quả rời rạc. Cùng xác định vấn đề với địa phương và doanh nghiệp từ đầu sẽ tăng cơ hội có giải pháp khả thi.

Hợp tác có thể từ bộ môn với bộ môn qua đề tài chung, hướng dẫn nghiên cứu sinh; khoa với khoa qua chương trình liên ngành; đến trường với trường qua mạng lưới và hạ tầng dùng chung. Trường kỹ thuật không cần tự mở đủ ngành y tế, nông nghiệp, kinh tế mới tham gia dự án liên quan. Trường công lập, tư thục, lớn hay nhỏ đều có thể góp thế mạnh riêng.

Lợi ích không chỉ là tiết kiệm kinh phí, chia sẻ thiết bị. Giảng viên học phương pháp mới, nghiên cứu sinh tiếp cận chuyên gia ngoài trường; nhóm non trẻ trưởng thành nhờ làm việc với nhóm giàu kinh nghiệm. Năng lực nghiên cứu không chỉ được đem ra chia sẻ mà còn được bồi đắp, nhân lên qua hợp tác.

Các trường trọng điểm và định hướng xuất sắc càng cần thể hiện vai trò ấy. Đầu tư tập trung không nên tạo những “ốc đảo” nghiên cứu. Trường mạnh còn phải biết dẫn dắt mạng lưới, chia sẻ phòng thí nghiệm, cùng đào tạo nhà khoa học và giúp các nhóm khác phát triển. Đầu tư có trọng điểm chỉ phát huy hiệu quả rộng hơn khi tạo được sức lan tỏa.

Hợp tác dễ nói hơn làm. Các trường vừa cần nhau vừa cạnh tranh về nhân lực, kinh phí, uy tín. Ai chủ trì đề tài, đứng tên công bố, sở hữu sáng chế? Lợi ích và rủi ro chia thế nào? Thiếu thỏa thuận minh bạch, hợp tác dễ dừng ở lễ ký kết.

Trở ngại sâu hơn là văn hóa tổ chức và quản lý hành chính khiến mỗi trường dường như có biên giới hành chính và học thuật riêng. Người của trường nào, kinh phí trường ấy quản lý, thiết bị trường ấy dùng, thành tích tính riêng. Giảng viên hợp tác bên ngoài có thể vướng thủ tục hoặc không được ghi nhận công sức. Ngay giữa các khoa cũng có tâm lý giữ riêng dữ liệu, đề tài.

Văn hóa hợp tác cần sự tin cậy nhưng không thể chỉ dựa vào thiện chí. Doanh nghiệp cần tiến độ và sản phẩm; nhà khoa học cần tự do học thuật, thời gian thử nghiệm. Khác biệt ấy đòi hỏi cơ chế điều phối và phân chia lợi ích công bằng.

Sắp xếp đi cùng với kiến tạo mạng lưới hợp tác

Sáp nhập điều chỉnh tổ chức nơi cần thiết; hợp tác kết nối năng lực trên toàn hệ thống. Hai việc phải tiến hành song song, không chờ sắp xếp xong mới hợp tác. Cũng không nên dựng thêm tầng quản lý hành chính nhân danh liên kết.

Điều này đòi hỏi tầm nhìn lãnh đạo và hoàn thiện thể chế. Hiệu trưởng phải biết trường mạnh ở đâu, thiếu gì, có thể học từ ai và chia sẻ gì. Người điều phối liên danh cần uy tín chuyên môn, khả năng gắn kết và xử lý xung đột lợi ích.

Nhà nước cần tham vấn giới khoa học và doanh nghiệp, xác định ưu tiên nghiên cứu, đặt hàng cho các liên danh đủ năng lực; tháo gỡ vướng mắc về kinh phí liên trường, tài sản công, dữ liệu và sở hữu trí tuệ. Các trung tâm xuất sắc, phòng thí nghiệm đắt tiền phải có cơ chế dùng chung, tránh đầu tư dàn trải. Đánh giá trường trọng điểm nên tính cả năng lực dẫn dắt và sự lan tỏa tới các cơ sở khác, đồng thời tôn trọng quyền tự chủ đại học.

Doanh nghiệp cần góp vốn, dữ liệu, chuyên gia và tham gia từ khâu đặt bài toán đến thử nghiệm. Các trung tâm nghiên cứu hợp tác đại học - doanh nghiệp ở Mỹ là ví dụ về kết nối trường, doanh nghiệp, cơ quan nhà nước quanh nhiệm vụ chung. Nghiên cứu cơ bản và lĩnh vực vì lợi ích công chưa hấp dẫn thị trường vẫn cần ngân sách nhà nước.

Đích đến cải cách không phải ít tên trường hơn, mà là hệ thống sử dụng tốt hơn trí tuệ và nguồn lực xã hội. Sắp xếp đúng nơi cần sắp xếp, đồng thời gỡ ranh giới cản trở hợp tác. Đại học mạnh không chỉ nhờ những gì nhà trường sở hữu, mà còn nhờ những gì có thể cùng người khác tạo ra.

Sau 1 tháng sắp xếp trường học tại Hà Tĩnh: Áp lực với mô hình quản lý mới

VOV.VN - Sau một tháng sắp xếp, Hà Tĩnh còn 237 cơ sở giáo dục công lập, giảm 415 cơ sở so với trước đó. Hoạt động dạy và học cơ bản ổn định, song bài toán nhân lực, năng lực quản trị và điều kiện dạy học vẫn cần tiếp tục tháo gỡ để việc tinh gọn đầu mối thực sự đi đôi với nâng cao chất lượng giáo dục.